Wypracowanie (rozszerzenie) — zadania z rozwiązaniami
W tej książce: teza, Wesele, funkcja, kryteria, groteska, intertekstualność, demitologizacja, Antygona, argumentacja, struktura. 31 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część rozszerzona
Zadanie 1.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Groteska łączy komizm z grozą, a świat realistyczny z fantastycznym. Wskaż wydarzenie z powieści *Mistrz i Małgorzata*, które ma cechy groteski.
A.Garnitur urzędnika siedzi za biurkiem i nadal podpisuje dokumenty.
B.Poncjusz Piłat wydaje wyrok na Jeszuę.
C.Iwan Bezdomny trafia do kliniki psychiatrycznej.
D.Mistrz pali rękopis swojej powieści.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Groteskę rozpoznasz po zderzeniu sprzecznych elementów: śmiesznych i przerażających, możliwych i niemożliwych.
Sprawdź, w którym wariancie zdarza się coś niemożliwego w realnym świecie i jednocześnie śmiesznego.
W A pusty garnitur wykonuje pracę urzędnika. To fantastyka połączona z komizmem i satyrą na biurokrację: groteska.
B to wydarzenie tragiczne i historyczne, opisane serio. C i D to wydarzenia możliwe w realnym świecie, bez elementu fantastycznego ani komicznego.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Wyrok na Jeszuę jest dramatyczny, ale opisany serio i bez elementu fantastycznego; to nie groteska.
C) Klinika psychiatryczna to realne miejsce, a wydarzenie nie łączy komizmu z fantastyką.
D) Spalenie rękopisu to gest rozpaczy możliwy w świecie realnym; groteski w nim nie ma.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz w powieści Bułhakowa wydarzenie o cechach groteski, odróżniając je od wydarzeń realistycznych.
Zadanie 2.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Podaj dwie cechy groteski i do każdej z nich dopisz jeden przykład z powieści *Mistrz i Małgorzata*.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwie cechy z dwoma przykładami, np.: (1) połączenie realizmu z fantastyką: szatan Woland ze świtą pojawia się w radzieckiej Moskwie; (2) połączenie komizmu z grozą: śmierć Berlioza pod tramwajem poprzedza ostrzeżenie, które brzmi jak żart.
Rozwiązanie
Cechę groteski nazywasz ogólnie, a potem potwierdzasz ją konkretnym wydarzeniem z powieści.
Przypomnij sobie cechy groteski: zderzenie sprzecznych elementów, przerysowanie, absurd, fantastyka w świecie realnym.
Do pierwszej cechy dobierz scenę, w której ta cecha jest widoczna, na przykład pojawienie się Wolanda w Moskwie.
Do drugiej cechy dobierz inną scenę, na przykład kota Behemota, który chodzi na dwóch łapach i zachowuje się jak człowiek.
Upewnij się, że przykład pasuje do nazwanej cechy, a nie jest tylko luźnym wydarzeniem z powieści.
Dwie poprawne cechy groteski z trafnymi przykładami z powieści dają 2 punkty.
Akceptowane cechy i przykłady (każde z poprawnym przykładem):
połączenie fantastyki i realizmu: Woland w Moskwie, Stiopa Lichodiejew budzący się w Jałcie, garnitur urzędnika podpisujący dokumenty;
połączenie komizmu i grozy: seans czarnej magii, śmierć Berlioza, bal u szatana;
przerysowanie i deformacja: Behemot jako kot-człowiek, Korowiew-Fagot jako błazen;
absurd: urzędniczy garnitur przy biurku, rozmowy o przepisach w świecie, w którym szatan jest gościem.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawna cecha groteski z trafnym przykładem z powieści. 1 p. — druga, inna cecha groteski z trafnym przykładem z powieści. 0 p. — odpowiedź niepełna, cecha bez przykładu, przykład niepasujący do cechy albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie dwóch przykładów na tę samą cechę (np. dwa razy fantastyka): to jedna cecha, więc 1 p.
Wymienienie samych cech bez przykładu z powieści.
Podanie cechy nietypowej dla groteski (np. „realistyczny opis psychologiczny”).
Sprawdzana umiejętność: Nazywasz cechy groteski i dobierasz do nich trafne przykłady z powieści Bułhakowa.
Zadanie 3.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Napisz jeden akapit (80–100 wyrazów), w którym wykażesz, że scena seansu czarnej magii w teatrze Variétés z powieści *Mistrz i Małgorzata* ma cechy groteski, i wyjaśnisz, jaką funkcję pełni groteska w tej scenie. Odwołaj się do konkretnych elementów sceny.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź:
Scena seansu czarnej magii w Variétés ma cechy groteski, bo łączy komizm z grozą i fantastykę z codziennością. Widzowie zwykłego moskiewskiego teatru oglądają pokaz, w którym spadają pieniądze, a po nich rzucają się chciwie, jakby nic innego się nie liczyło. Przedstawienie jest śmieszne, ale odsłania prawdziwe oblicze ludzi: pragnienie zysku i próżność. Dzięki groteskowemu przerysowaniu Bułhakow wyśmiewa ludzkie słabości, a jednocześnie ostrzega, że łatwo je wykorzystać. Groteska pełni więc w tej scenie funkcję satyry na społeczeństwo oraz narzędzia odsłaniania prawdy o człowieku.
Co wolno uznać:
cechy groteski: łączenie komizmu z grozą, fantastyki z realizmem, przerysowanie, absurd;
elementy sceny: pieniądze spadające na widzów, chciwość widzów, występ Wolanda i jego świty jako czarodziejów-artystów, wymiana ubrań widzek na nowe stroje wręczane na scenie;
funkcje: satyra na społeczeństwo, wyśmianie chciwości i próżności, odsłonięcie prawdy o człowieku, krytyka rzeczywistości radzieckiej, ostrzeżenie moralne, wywołanie śmiechu z pozoru niewinnego.
Rozwiązanie
Akapit argumentacyjny buduje się wokół jednej myśli: najpierw teza, potem przykład, na końcu wniosek o funkcji.
Zapisz zdanie otwierające akapit, które wprost mówi, że scena jest groteskowa, i nazwij cechę (zderzenie komizmu z grozą).
Wskaż konkretny element sceny, np. spadające banknoty i zachowanie widzów.
Wyjaśnij, co ten element pokazuje o ludziach (chciwość, łatwowierność, próżność).
Nazwij funkcję groteski: satyra, odsłanianie ludzkich słabości, ostrzeżenie.
Zakończ akapit zdaniem, które wiąże przykład z wnioskiem.
Pilnuj spójności: zdania łącz słowami wskazującymi związek („dzięki temu”, „więc”, „a jednocześnie”).
Sprawdź ortografię i przecinki, tak jak zrobiłby to egzaminator.
Poprawny akapit zawiera cechę groteski, przykład ze sceny, funkcję i jest spójny.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — rozpoznanie w scenie cech groteski (nazwana co najmniej jedna cecha). 1 p. — trafny przykład z samej sceny seansu (nie z innej części powieści). 1 p. — wyjaśnienie funkcji groteski w tej scenie (np. satyra, odsłonięcie ludzkich słabości). 1 p. — spójny wywód: teza, przykład i wniosek połączone logicznie, bez sprzeczności. 0 p. — brak spełnienia powyższych warunków albo wypowiedź nie dotyczy sceny.
Typowe błędy
Streszczenie sceny bez wskazania, co w niej jest groteskowe i po co.
Przykład z innej części powieści (np. bal u szatana) zamiast z seansu.
Nazwanie funkcji ogólnikowo („to śmieszne”) bez powiązania z krytyką ludzi lub rzeczywistości.
Wniosek niezwiązany z przykładem.
Sprawdzana umiejętność: Piszesz akapit argumentacyjny, który wskazuje groteskę w scenie z powieści i wyjaśnia jej funkcję.
Zadanie 4.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Wskaż poprawne określenie demitologizacji w literaturze.
A.Przywrócenie mitowi pierwotnego, sakralnego sensu i patosu.
B.Odarcie mitu lub świętej postaci z patosu i przedstawienie ich w sposób prozaiczny, ludzki albo ironiczny.
C.Naśladowanie stylu dawnego autora w nowym utworze.
D.Streszczenie mitu własnymi słowami bez zmian w fabule.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Demitologizacja to zabieg odwrotny do budowania mitu: odbiera bohaterowi lub motywowi wzniosłość.
Zapamiętaj, że przedrostek „de-” oznacza odwrócenie, usunięcie.
Demitologizacja więc usuwa z mitu patos i sakralność, często pokazując bohatera jako zwykłego człowieka.
Wariant A opisuje coś odwrotnego. Wariant C to stylizacja, a D to parafraza, nie demitologizacja.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To opis remitologizacji, czyli odwrotności demitologizacji.
C) Naśladowanie stylu to stylizacja, nie demitologizacja.
D) Streszczenie mitu bez zmian nie odbiera mu patosu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz definicję demitologizacji i odróżniasz ją od innych zabiegów literackich.
Zadanie 5.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W powieści *Mistrz i Małgorzata* wątek Jeszui Ha-Nocri i Poncjusza Piłata jest własną, przetworzoną wersją biblijnej historii o skazaniu Jezusa. Wykaż, że ma on cechy demitologizacji: wskaż dwa zabiegi i nazwij jedną funkcję tego zabiegu.
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwa zabiegi i jedna funkcja, np.: Jeszua jest zwykłym wędrownym filozofem, a nie Synem Bożym otoczonym sacrum; Piłat cierpi na silny ból głowy i jest przedstawiony jako zmęczony człowiek, a nie majestatyczny władca; funkcja: uczłowieczenie postaci i skupienie uwagi na ludzkim wyborze i odpowiedzialności.
Co wolno uznać:
zabiegi: Jeszua jako zwykły człowiek, filozof, wędrowiec; brak aury cudowności; wymiar prozaiczny (przesłuchanie, urzędowe procedury); Piłat jako człowiek słaby, cierpiący na ból głowy, wahający się; ironiczny ton narratora wobec instytucji i władzy;
funkcje: uczłowieczenie, ukazanie dramatu moralnego (tchórzostwa, sumienia), pytanie o odpowiedzialność jednostki, skupienie na dobru i złu w wymiarze ludzkim, krytyka sakralizowania historii.
Rozwiązanie
Demitologizację wykazujesz, pokazując, co z wzniosłej historii zostało odarte z patosu i po co.
Przypomnij, że wątek biblijny to znana opowieść o skazaniu Jezusa (w powieści: Jeszuy).
Wskaż pierwszy zabieg: Jeszua jest zwykłym człowiekiem, wędrownym filozofem.
Wskaż drugi zabieg: Piłat jest przedstawiony prozaicznie, z bólem głowy i wahaniem, a nie jako wzniosła postać.
Nazwij funkcję: uczłowieczenie wydarzeń i skupienie na ludzkiej odpowiedzialności i wyborze moralnym.
Upewnij się, że dwa zabiegi nie są powtórzeniem tego samego.
Poprawna odpowiedź: dwa zabiegi demitologizujące i funkcja, np. uczłowieczenie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwszy trafny zabieg demitologizujący. 1 p. — drugi, inny trafny zabieg demitologizujący. 1 p. — nazwanie funkcji demitologizacji powiązane z wątkiem. 0 p. — odpowiedź nietrafna, ogólnikowa albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie fabuły (Piłat skazuje Jeszuę) bez wskazania, co jest demitologizacją.
Uznanie za zabieg samej fantastyki (np. Woland), która z demitologizacją wątku Jeszui nie ma związku.
Funkcja nazwana ogólnie („pokazuje historię”), bez wskazania uczłowieczenia lub kwestii moralnych.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśniasz demitologizację na przykładzie wątku Jeszui i Piłata oraz nazywasz jej funkcję.
Zadanie 6.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Napisz jeden akapit (80–100 wyrazów), w którym uzasadnisz, że wątek Piłata i Jeszui w powieści *Mistrz i Małgorzata* jest przykładem demitologizacji. Wyjaśnij, jaką funkcję pełni ten zabieg w całości powieści.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź:
Wątek Piłata i Jeszui w powieści Bułhakowa jest przykładem demitologizacji, ponieważ biblijna opowieść o skazaniu Jezusa została pozbawiona patosu i sakralności. Jeszua jest wędrownym filozofem, a Piłat zmęczonym człowiekiem z silnym bólem głowy, który tchórzliwie ulega strachowi. Dzięki temu czytelnik nie ogląda wzniosłego mitu, tylko dramat zwykłych ludzi. Bułhakow pokazuje w ten sposób, że krzywda wynika z ludzkiego tchórzostwa, a nie z wyroku losu. Funkcją demitologizacji jest więc zwrócenie uwagi na odpowiedzialność moralną jednostki, która musi sama zmierzyć się z własnym wyborem i jego skutkami.
Co wolno uznać:
rozpoznanie: opowieść biblijna pozbawiona patosu, sakralności, cudowności; Jeszua jako człowiek;
przykłady: Piłat z bólem głowy, jego słabość i tchórzostwo, prozaiczne przesłuchanie;
funkcje: uczłowieczenie, nacisk na odpowiedzialność moralną, krytyka tchórzostwa, pytanie o dobro i zło w świecie bez wzniosłych sił, powiązanie z wątkiem Mistrza (wolność twórcy i prawda), powiązanie z kontekstem czasów radzieckich.
Rozwiązanie
Akapit argumentacyjny prowadzi od rozpoznania zabiegu przez przykład do funkcji.
Zacznij zdaniem, które wprost mówi, że wątek jest demitologizacją, i nazwij, co zostało odarte z patosu.
Wskaż jeden konkretny przykład: Jeszua jako zwykły człowiek lub Piłat z bólem głowy.
Wyjaśnij, co ten przykład zmienia w odbiorze historii.
Nazwij funkcję: uczłowieczenie, ukazanie odpowiedzialności, rozmowa o dobru i złu.
Zakończ wnioskiem wiążącym funkcję z całą powieścią.
Połącz zdania spójnikami i wyrażeniami wskazującymi związek przyczynowy.
Sprawdź interpunkcję, zwłaszcza przecinki przed „ponieważ”, „który”, „że”.
Poprawny akapit ma rozpoznanie zabiegu, przykład, funkcję i spójny wywód.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — rozpoznanie demitologizacji i wskazanie, co zostało pozbawione patosu. 1 p. — trafny przykład z wątku Piłata i Jeszui. 1 p. — wyjaśnienie funkcji demitologizacji dla całości utworu. 1 p. — spójny wywód: teza, przykład i wniosek połączone logicznie. 0 p. — brak spełnienia powyższych warunków albo wypowiedź nie dotyczy tematu.
Typowe błędy
Opis fabuły wątku biblijnego bez wskazania, na czym polega zabieg.
Pomylenie demitologizacji z groteską (fantastyka Wolanda nie jest przykładem tego zabiegu).
Brak funkcji: akapit kończy się przykładem, bez wniosku.
Wnioski niepowiązane z przykładem.
Sprawdzana umiejętność: Piszesz akapit argumentacyjny, w którym rozpoznajesz demitologizację i wyjaśniasz, po co autor jej używa.
Zadanie 7.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Wskaż poprawny opis relacji sztuki Janusza Głowackiego *Antygona w Nowym Jorku* do tragedii Sofoklesa *Antygona*.
A.Sztuka dosłownie powtarza fabułę tragedii i rozgrywa się w starożytnych Tebach.
B.Sztuka powstała wcześniej i jest źródłem, z którego korzystał Sofokles.
C.Sztuka jest przekładem tragedii na język angielski.
D.Sztuka przenosi motyw Antygony do współczesnego Nowego Jorku, zachowując odwołanie do imienia bohaterki.
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Intertekstualność to obecność jednego tekstu w drugim: cytat, aluzja, motyw, imię bohatera.
Sofokles żył w starożytności, a Głowacki w XX wieku, więc to Głowacki nawiązuje do Sofoklesa, nie odwrotnie.
Tytuł sztuki Głowackiego zawiera imię bohaterki tragedii i nazwę współczesnego miasta.
Sztuka nie jest przekładem ani streszczeniem, tylko samodzielnym utworem, który korzysta z motywu.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Akcja sztuki Głowackiego dzieje się w Nowym Jorku, a nie w Tebach; nawiązanie nie oznacza powtórzenia.
B) Odwrócona chronologia: Sofokles żył w starożytności.
C) Sztuka Głowackiego to utwór autorski, a nie tłumaczenie tragedii.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz, na czym polega nawiązanie sztuki Głowackiego do tragedii Sofoklesa.
Zadanie 8.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Porównaj sytuację bohaterki w tragedii Sofoklesa *Antygona* i w sztuce Janusza Głowackiego *Antygona w Nowym Jorku*. Podaj jedno podobieństwo i dwie różnice.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Podobieństwo: w obu utworach bohaterka kieruje się powinnością wobec zmarłej bliskiej osoby i wbrew przeszkodom chce ją pochować. Różnica 1: u Sofoklesa Antygona jest córką Edypa z królewskiego rodu w Tebach, u Głowackiego bohaterką (Anitą) jest bezdomna emigrantka z nowojorskiego marginesu. Różnica 2: u Sofoklesa bohaterce przeciwstawia się władca Kreon, a w świecie Głowackiego przeszkodą jest bezduszna machina miejska (policja, urzędy), a nie jeden władca.
Co wolno uznać:
podobieństwo: motyw pochówku bliskiej osoby wbrew przeszkodom, wierność powinności wobec bliskiego, sprzeciw wobec obojętności lub zakazu, imię bohaterki;
różnice: pozycja społeczna (córka króla a bezdomna emigrantka), zmarły (brat a ukochany bohaterki), miejsce i czas (starożytne Teby a współczesny Nowy Jork), źródło konfliktu (zakaz władcy a bezduszność policji i urzędów), ton (tragiczny a ironiczny lub tragikomiczny);
każda odpowiedź musi mieć jedno podobieństwo i dwie różnice.
Rozwiązanie
Porównanie wymaga odpowiedzi na trzy pytania: co jest wspólne i w czym utwory się różnią.
Ustal wspólny motyw: bohaterka troszczy się o pochówek zmarłej bliskiej osoby (u Sofoklesa brata, u Głowackiego ukochanego Anity).
Ustal, kim jest bohaterka u Sofoklesa (królewskiego rodu, w Tebach), a kim u Głowackiego (osobą wykluczoną w Nowym Jorku).
Ustal, kto lub co jej przeszkadza: u Sofoklesa władca Kreon, u Głowackiego bezduszna policyjno-urzędnicza machina wielkiego miasta.
Zapisz jedno podobieństwo i dwie różnice w osobnych zdaniach.
Poprawna odpowiedź: jedno trafne podobieństwo i dwie trafne różnice.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — trafne podobieństwo. 1 p. — pierwsza trafna różnica. 1 p. — druga trafna różnica (inna niż pierwsza). 0 p. — odpowiedź nietrafna, niepełna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie trzech różnic bez podobieństwa (lub odwrotnie).
Dwie różnice dotyczące tego samego (np. dwa razy miejsce akcji).
Podanie cech niezwiązanych z postacią (np. liczba aktów).
Sprawdzana umiejętność: Porównujesz sytuację Antygony u Sofoklesa i u Głowackiego, wskazując podobieństwo i różnice.
Zadanie 9.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Sformułuj tezę interpretacyjną o sensie nawiązania do tragedii Sofoklesa *Antygona* w sztuce Janusza Głowackiego *Antygona w Nowym Jorku*. Poprzyj ją dwoma argumentami, w każdym odwołaj się do obu utworów. Napisz 100–140 wyrazów.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź:
Nawiązanie do Sofoklesa pozwala Głowackiemu zapytać, czy wielkie wartości tragedii, takie jak godność i powinność wobec zmarłych, mają jeszcze miejsce w świecie zepchniętych na margines. Po pierwsze, u Sofoklesa bohaterka zbuntowana wobec władcy jest postacią tragiczną, której wybór ma wymiar religijny i państwowy. U Głowackiego ta sama powinność trafia w ręce bezdomnej emigrantki, więc kontrast ukazuje, jak bardzo zmniejszyła się waga wartości, które dawniej budziły podziw. Po drugie, tragedia starożytna kończy się katastrofą wynikającą z konfliktu praw, a współczesna sztuka czyni z konfliktu problem zwykłej bezduszności instytucji, co nadaje jej ironiczny wydźwięk i każe widzowi pytać o własną postawę wobec cudzego cierpienia. Teza zostaje więc potwierdzona: nawiązanie do Sofoklesa służy sprawdzeniu aktualności dawnych wartości.
Co wolno uznać:
tezy: nawiązanie służy ukazaniu współczesnej degradacji wartości; ukazaniu losu wykluczonych; pytaniu o aktualność tragicznych wyborów; krytyce obojętności, bezduszności instytucji i biurokracji; ironicznemu skontrastowaniu wielkiego mitu i małego świata;
argumenty z Sofoklesa: konflikt prawa boskiego z rozkazem Kreona, zakaz pochowania Polinika, bunt Antygony, tragiczny finał;
argumenty z Głowackiego: Nowy Jork, bohaterowie z marginesu, obniżenie tonu, ironiczny lub tragikomiczny wydźwięk, ten sam motyw troski o godny pochówek bliskiej osoby (ukochanego Anity) w nowym otoczeniu;
teza i argumenty muszą być spójne z tezą i odwołać się do obu utworów.
Rozwiązanie
Argumentacja intertekstualna opiera się na zestawieniu: co bierze nowy utwór ze starego i po co.
Zapisz tezę: nazwij sens nawiązania (np. pytanie o aktualność wartości).
Pierwszy argument oprzyj na różnicy statusu bohaterki: tragiczna księżniczka a osoba z marginesu.
Drugi argument oprzyj na różnicy źródła konfliktu lub tonu: zakaz władcy a bezduszność miejskiej machiny, tragizm a ironia.
W każdym argumencie odwołaj się do obu utworów.
Każdy argument zakończ wnioskiem łączącym go z tezą.
Sprawdź, czy teza nie jest tylko stwierdzeniem faktu („Głowacki nawiązał do Sofoklesa”).
Zadbaj o spójność i poprawność językową.
Poprawna odpowiedź zawiera tezę o sensie nawiązania i dwa argumenty z odwołaniem do obu utworów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — teza interpretacyjna o sensie nawiązania (a nie samo stwierdzenie, że nawiązanie istnieje). 1 p. — pierwszy argument z odwołaniem do Sofoklesa. 1 p. — pierwszy argument z odwołaniem do Głowackiego i powiązaniem z tezą. 1 p. — drugi argument odwołujący się do obu utworów. 1 p. — wniosek lub spójność wywodu (argumenty wynikają z tezy, brak sprzeczności). 0 p. — brak spełnienia powyższych warunków albo wypowiedź nie dotyczy tematu.
Typowe błędy
Teza zamiast sensu nawiązania stwierdza tylko, że Głowacki „nawiązuje”.
Argumenty odwołują się tylko do jednego utworu.
Streszczenie fabuły obu tekstów zamiast argumentacji.
Argument niezwiązany z tezą.
Sprawdzana umiejętność: Formułujesz tezę o sensie nawiązania i popierasz ją dwoma argumentami z obu tekstów.
Zadanie 10.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Temat wypracowania: *Groteska jako sposób opisu rzeczywistości. Rozważ problem na podstawie powieści Michaiła Bułhakowa* Mistrz i Małgorzata.
Sformułuj tezę do tego wypracowania w jednym lub dwóch zdaniach.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wzorcowa teza: Groteska w powieści Bułhakowa pozwala ukazać rzeczywistość radziecką jako świat absurdu i obłudy, a jednocześnie odsłania niezmienne słabości ludzi.
Co wolno uznać: każda teza, która (1) wprost odnosi się do groteski jako sposobu opisu rzeczywistości oraz (2) zawiera sąd interpretacyjny, np. groteska ujawnia absurd i obłudę, służy satyrze, odsłania ludzkie słabości, pozwala mówić o tym, co niewygodne, łączy komizm z tragizmem.
Rozwiązanie
Teza to twoje stanowisko w sprawie tematu, czyli odpowiedź na pytanie zawarte w temacie.
Wskaż w temacie słowa kluczowe: groteska, sposób opisu rzeczywistości.
Zadaj sobie pytanie: co groteska ujawnia w powieści Bułhakowa?
Sformułuj sąd, np. że ujawnia absurd i obłudę świata.
Zapisz tezę pełnym zdaniem i sprawdź, czy nie jest tylko powtórzeniem tematu.
Poprawna teza zawiera odniesienie do tematu i sąd interpretacyjny.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — teza odnosi się do tematu (groteska, opis rzeczywistości, powieść Bułhakowa). 1 p. — teza zawiera sąd interpretacyjny (co groteska ujawnia lub po co jest użyta). 0 p. — teza nie odnosi się do tematu, jest tylko stwierdzeniem faktu albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Powtórzenie tematu w formie zdania oznajmującego („Groteska jest sposobem opisu rzeczywistości”).
Teza o czymś innym (np. o miłości Mistrza i Małgorzaty).
Brak sądu: „W powieści występuje groteska”.
Sprawdzana umiejętność: Formułujesz tezę interpretacyjną odpowiadającą na temat wypracowania.
Zadanie 11.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ułóż plan wypracowania na temat z poprzedniego zadania (*Groteska jako sposób opisu rzeczywistości. Rozważ problem na podstawie powieści Michaiła Bułhakowa* Mistrz i Małgorzata). Plan ma mieć wstęp z tezą, co najmniej dwa punkty rozwinięcia z przykładami z powieści oraz zakończenie.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowy plan:
Wstęp: groteska jako sposób opisu rzeczywistości; teza, że u Bułhakowa służy ona satyrze na świat radziecki i odsłaniają się nią ludzkie słabości.
Rozwinięcie, punkt 1: groteska a satyra na rzeczywistość radziecką, np. garnitur urzędnika podpisujący dokumenty (biurokracja).
Rozwinięcie, punkt 2: groteska odsłaniająca ludzkie wady, np. seans czarnej magii i chciwość widzów.
Rozwinięcie, punkt 3 (opcjonalnie): groteska jako sposób połączenia komizmu z grozą, np. śmierć Berlioza.
Zakończenie: wniosek, że groteska pozwala Bułhakowowi mówić o świecie w sposób zarazem zabawny i bezwzględny; ewentualny kontekst, np. powiązanie z wątkiem Jeszui.
Co wolno uznać: plan z innymi przykładami z powieści (np. Stiopa Lichodiejew w Jałcie, Behemot, bal u szatana), o ile ma wstęp z tezą, logiczną kolejność argumentów i zakończenie.
Rozwiązanie
Plan wypracowania to szkielet: teza, argumenty uporządkowane od ważnego do mniej ważnego, wniosek.
Zacznij od wstępu zawierającego temat i tezę.
Wybierz dwa lub trzy argumenty, każdy odpowiada na pytanie „co robi groteska?”.
Do każdego argumentu dobierz jeden przykład z powieści.
Uporządkuj argumenty logicznie, np. od ogólnej satyry do szczegółowej analizy.
Zakończ wnioskiem wynikającym z argumentów.
Sprawdź, czy każdy punkt planu służy tezie.
Poprawny plan ma wstęp z tezą, co najmniej dwa uzasadnione punkty z przykładami i zakończenie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wstęp z tezą odnoszący się do tematu. 1 p. — co najmniej dwa punkty rozwinięcia, każdy z przykładem z powieści i logicznie uporządkowane. 1 p. — zakończenie z wnioskiem wynikającym z argumentów. 0 p. — plan niezgodny z tematem, bez przykładów albo brak planu.
Typowe błędy
Plan jako lista scen z fabuły bez argumentów.
Brak tezy we wstępie („Wstęp: przedstawię temat”).
Zakończenie powtarza wstęp bez wniosku.
Punkty planu niezwiązane z tematem (np. historia miłosna).
Sprawdzana umiejętność: Układasz plan wypracowania z tezą, argumentami i zakończeniem.
Zadanie 12.(0–6 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Napisz wstęp (70–100 wyrazów) do wypracowania na temat: *Nawiązania do tragedii Sofoklesa w sztuce Janusza Głowackiego* Antygona w Nowym Jorku *i ich sens. Rozważ problem w oparciu o oba utwory*. Wstęp ma wprowadzać w temat, zawierać tezę i zapowiadać dalszy tok wywodu. Zadbaj o poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź:
Motywy z tragedii antycznej od wieków pobudzają twórców do dialogu z tradycją. Janusz Głowacki w sztuce *Antygona w Nowym Jorku* sięga po wątek znany z tragedii Sofoklesa *Antygona*, ale przenosi go w realia współczesnego miasta. Nawiązanie nie jest ozdobą: pozwala sprawdzić, czy wielkie wartości dawnej tragedii, takie jak godność i wierność powinności, nadal mają znaczenie w zmienionym świecie. Dowodzą tego przede wszystkim zmiana pozycji bohaterki oraz zmiana źródła konfliktu, które nadają dawnej tragedii nowy, ironiczny sens.
Co wolno uznać:
dowolny wstęp, który: wprowadza temat (np. dialog z tradycją, aktualność mitu), wymienia poprawnie obie lektury z autorami, formułuje tezę o sensie nawiązania, zapowiada argumenty;
teza może mówić np. o degradacji wartości, krytyce obojętności, ironii wobec mitu, sprawdzaniu aktualności tragicznych wyborów.
Rozwiązanie
Wstęp ma cztery funkcje: wprowadza temat, nazywa lektury, stawia tezę i zapowiada tok wywodu.
Napisz zdanie wprowadzające, które łączy temat z szerszym kontekstem (tradycja, nawiązywanie do mitu).
Podaj tytuły obu utworów i nazwiska autorów, poprawnie zapisane.
Sformułuj tezę o sensie nawiązania, nie tylko o jego istnieniu.
Zapowiedz, na czym oprzesz argumentację (np. pozycja bohaterki, źródło konfliktu), bez formuł „w mojej pracy opiszę”.
Trzymaj się 70–100 wyrazów: dłuższy wstęp zdominuje wypracowanie.
Przeczytaj wstęp ponownie i popraw błędy językowe, ortograficzne i interpunkcyjne.
Poprawny wstęp spełnia wszystkie cztery funkcje i jest napisany poprawnie.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wprowadzenie w temat (kontekst, a nie samo powtórzenie tematu). 1 p. — poprawne wskazanie obu lektur wraz z autorami. 1 p. — teza interpretacyjna o sensie nawiązania. 1 p. — zapowiedź dalszego wywodu zgodna z tezą. 1 p. — poprawność językowa (składnia, dobór słów, styl) bez błędów utrudniających zrozumienie. 1 p. — poprawność ortograficzna i interpunkcyjna (nie więcej niż jeden błąd). 0 p. — brak spełnienia powyższych warunków albo wypowiedź nie dotyczy tematu.
Typowe błędy
Wstęp ogólnikowy („Od wieków ludzie tworzą literaturę”) bez odniesienia do tematu.
Brak tezy lub zapowiedź zamiast tezy („Napiszę o Antygonie”).
Pomylenie autora (np. przypisanie sztuki innemu twórcy).
Wstęp zbyt długi i zajmujący miejsce rozwinięcia.
Sprawdzana umiejętność: Piszesz wstęp wypracowania, który wprowadza temat, lektury, tezę i zapowiedź argumentacji.
Zadanie 13.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Wypracowanie na maturze rozszerzonej z języka polskiego jest oceniane maksymalnie na 35 punktów. Ile punktów można maksymalnie uzyskać za kompetencje literackie i kulturowe?
A.3
B.7
C.16
D.35
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Kryteria oceny wypracowania rozkładają 35 punktów na kilka obszarów, a kompetencje literackie i kulturowe mają największą wagę.
Przypomnij podział punktów: warunki formalne 1, kompetencje literackie i kulturowe 16, struktura 3, spójność 3, styl 1, język 7, ortografia 2, interpunkcja 2.
Sprawdź, że suma wynosi 35.
Odszukaj kompetencje literackie i kulturowe: 16.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) 3 punkty przysługują za strukturę lub spójność, nie za kompetencje literackie.
B) 7 punktów to maksimum za język.
D) 35 punktów to suma wszystkich kryteriów, nie jednego.
Sprawdzana umiejętność: Znasz maksymalną liczbę punktów za kompetencje literackie i kulturowe w wypracowaniu maturalnym.
Zadanie 14.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
W kryterium „Spełnienie formalnych warunków polecenia” (1 p.) egzaminator sprawdza kilka warunków. Wymień dwa z nich, których niespełnienie powoduje przyznanie 0 punktów w tym kryterium (a tym samym we wszystkich pozostałych).
Odpowiedź
Odpowiedź:Dwa dowolne warunki, np.: w wypracowaniu jest odwołanie do lektury obowiązkowej z listy podanej w arkuszu; w wypracowaniu przywołano utwory literackie z co najmniej dwóch epok literackich.
Co wolno uznać (każdy warunek osobno):
brak błędu kardynalnego (rażącego błędu rzeczowego w odniesieniu do lektury obowiązkowej);
odwołanie do lektury obowiązkowej z listy w arkuszu (lub wskazanej w poleceniu);
utwory literackie z co najmniej dwóch epok literackich;
wypracowanie przynajmniej częściowo dotyczy problemu wskazanego w poleceniu;
wypracowanie przynajmniej częściowo jest wypowiedzią argumentacyjną (nie jest planem ani zapisem w punktach).
Nie uznajemy jako warunku tego kryterium samej długości pracy: wypracowanie krótsze niż 400 wyrazów jest oceniane tylko w kryteriach „Spełnienie formalnych warunków polecenia” i „Kompetencje literackie i kulturowe”, a w pozostałych dostaje 0 p. To osobna zasada, nie warunek tego kryterium.
Rozwiązanie
Warunki formalne polecenia to wymogi, których brak zeruje całą ocenę pracy.
Przypomnij, że kryterium ma 1 punkt i dotyczy samego spełnienia wymogów polecenia, a nie jakości pracy.
Pierwszy warunek: praca nie zawiera błędu kardynalnego i odwołuje się do lektury obowiązkowej z listy z arkusza.
Drugi warunek: przywołane utwory reprezentują co najmniej dwie epoki literackie.
Są też warunki: praca przynajmniej częściowo dotyczy problemu z polecenia i przynajmniej częściowo jest argumentacją (nie planem).
Wybierz dowolne dwa i zapisz je własnymi słowami.
Poprawna odpowiedź: np. odwołanie do lektury obowiązkowej oraz utwory z dwóch epok literackich.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwszy poprawny warunek. 1 p. — drugi, inny poprawny warunek. 0 p. — odpowiedź niepoprawna, niepełna albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie samej liczby wyrazów jako warunku tego kryterium: długość (400 wyrazów) wpływa na pozostałe kryteria, a nie na warunki formalne polecenia.
Podanie warunku niezwiązanego z wymaganiami formalnymi (np. „praca ma tezę” albo „praca ma ciekawy wstęp”).
Dwa razy ten sam warunek innymi słowami.
Sprawdzana umiejętność: Wymieniasz warunki, od których zależy przyznanie punktu za spełnienie formalnych warunków polecenia.
Zadanie 15.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Przeczytaj fragment wypracowania.
> W swojej powieści bułhakow pokazuje Moskwę, w której ludzie wogóle nie dostrzegają własnych wad. Woland wystawia ich na próbę i odsłania rzeczywistość która jest pełna kłamstwa. Autor sugeruje że dobro i zło wzajemnie się dopełniają. > > Tekst autorski
Wskaż w tekście dwa błędy ortograficzne i dwa błędy interpunkcyjne oraz podaj ich poprawną postać.
Odpowiedź
Odpowiedź:Błędy ortograficzne: „bułhakow” zamiast „Bułhakow” (wielka litera w nazwisku); „wogóle” zamiast „w ogóle” (pisownia rozdzielna). Błędy interpunkcyjne: brak przecinka przed „która” (rzeczywistość, która jest pełna kłamstwa); brak przecinka przed „że” (sugeruje, że dobro i zło).
Rozwiązanie
Korekta polega na sprawdzeniu zapisu nazw własnych, wyrażeń przyimkowych i przecinków przed zdaniami podrzędnymi.
Przeczytaj tekst zdanie po zdaniu.
Zauważ, że nazwisko autora napisano małą literą: poprawna forma to „Bułhakow”.
Zapis „wogóle” jest błędny: poprawny to „w ogóle”.
W drugim zdaniu „która jest pełna kłamstwa” to zdanie podrzędne, więc przed „która” stawiasz przecinek.
W trzecim zdaniu przed „że” stawiasz przecinek, bo „że” rozpoczyna zdanie podrzędne.
Zapisz każdy błąd i jego poprawną postać.
Poprawna odpowiedź: błędy ortograficzne to „bułhakow” i „wogóle”, błędy interpunkcyjne to brak przecinków przed „która” i „że”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne wskazanie i poprawienie pierwszego błędu ortograficznego. 1 p. — poprawne wskazanie i poprawienie drugiego błędu ortograficznego. 1 p. — poprawne wskazanie i poprawienie pierwszego błędu interpunkcyjnego. 1 p. — poprawne wskazanie i poprawienie drugiego błędu interpunkcyjnego. 0 p. — brak poprawnych wskazań albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Uznanie za błąd przecinka przed „w której” (przecinek jest tam poprawnie).
Wskazanie błędu bez podania poprawnej postaci.
Dodanie przecinka przed „i” w drugim zdaniu, gdzie łączy dwa orzeczenia jednego podmiotu.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz i poprawiasz błędy ortograficzne i interpunkcyjne, które obniżają ocenę wypracowania.
Zadanie 16.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Wskaż zestaw cech, który charakteryzuje konwencję oniryczną w utworze literackim.
A.ścisły porządek chronologiczny i wyraźne związki przyczynowo-skutkowe między zdarzeniami
B.obiektywny narrator, który opisuje wyłącznie fakty możliwe do sprawdzenia
C.zatarcie granicy między jawą a snem, nielogiczne następstwo zdarzeń i symboliczne obrazy
Konwencję oniryczną rozpoznajesz po tym, że utwór naśladuje logikę snu, a nie logikę codziennego życia.
Przypomnij sobie, jak działa sen: obrazy zmieniają się bez wyraźnej przyczyny, postacie i miejsca przekształcają się, a znaczenia są symboliczne.
Odrzuć A i B: porządek chronologiczny, przyczynowość i obiektywny narrator to cechy narracji realistycznej.
Odrzuć D: dokładny opis codzienności to także realizm lub naturalizm.
Zostaje C: zatarcie granicy jawy i snu, nielogiczna kolejność zdarzeń i symbolika to cechy konwencji onirycznej.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) To opis narracji realistycznej, w której zdarzenia wynikają z siebie nawzajem; sen łamie taki porządek.
B) Obiektywny narrator rejestrujący fakty jest cechą realizmu; w konwencji onirycznej fakty mieszają się z wizją.
D) Szczegółowe opisy codzienności to realizm; konwencja oniryczna chętniej pokazuje obrazy symboliczne niż codzienne czynności.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz cechy konwencji onirycznej i odróżniasz je od cech realistycznych.
Zadanie 17.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wskaż zdanie prawdziwe o dramacie Stanisława Wyspiańskiego „Wesele”.
A.Wernyhora wręcza Gospodarzowi złoty róg i zleca mu zwołanie ludzi do wspólnego działania.
B.Jasiek zachowuje złoty róg do końca dramatu i za jego pomocą prowadzi chłopów do walki.
C.Chochoł znika z dramatu przed finałem i nie występuje w ostatniej scenie.
D.Dramat wprost przedstawia całą akcję jako sen jednego bohatera, który budzi się w ostatniej scenie.
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Sprawdzasz każde zdanie z tym, co wiesz o fabule dramatu, i szukasz jedynego zdania zgodnego z faktami.
Wernyhora to jedna ze zjaw, które pojawiają się wśród weselników; wręcza Gospodarzowi złoty róg i powierza mu zwołanie ludzi do wspólnego działania. Zdanie A jest prawdziwe.
Zdanie B jest fałszywe: złoty róg trafia od Gospodarza do Jaśka, ale Jasiek go gubi, więc nie prowadzi chłopów do walki.
Zdanie C jest fałszywe: Chochoł pojawia się w akcie II, a w finale aktu III gra do chocholego tańca.
Zdanie D jest fałszywe: dramat nie przedstawia całej akcji jako snu jednej osoby, a ostatnia scena kończy się tańcem, nie przebudzeniem.
Poprawna odpowiedź to A.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie A. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
B) Uczeń myli to, że Jasiek dostał róg, z tym, że go użył; w dramacie róg zostaje zgubiony.
C) Uczeń pamięta pierwsze pojawienie się Chochoła, ale zapomina o finale, w którym Chochoł gra, a weselnicy tańczą.
D) Uczeń przenosi na „Wesele” schemat „to był tylko sen”; dramat zostawia wątpliwość między jawą a wizją, ale nie mówi wprost o jednym śniącym.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz elementy konwencji onirycznej w „Weselu” i odróżniasz je od faktów fabuły.
Zadanie 18.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
W „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego Raskolnikow przed zabójstwem ma sen o bitej szkapie. Podaj dwie funkcje tego snu w powieści.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Sen odsłania wrażliwość i sumienie Raskolnikowa, bo bohater przeżywa przemoc wobec zwierzęcia jako coś nie do zniesienia. Zarazem sen pokazuje jego wewnętrzny opór wobec planowanej zbrodni, bo po przebudzeniu bohater na chwilę odrzuca myśl o zabójstwie.
Akceptowane funkcje (dowolne dwie różne):
ujawnienie wrażliwości, współczucia lub sumienia bohatera;
ukazanie wewnętrznego rozdarcia bohatera i jego sprzeciwu wobec planowanej zbrodni;
zapowiedź przemocy lub zbrodni, rodzaj przeczucia tego, co ma nastąpić;
psychologiczna charakterystyka bohatera: pokazanie jego lęków i świata, który wypiera na jawie.
Rozwiązanie
Funkcję snu ustalasz, pytając, czego dowiadujesz się dzięki niemu o bohaterze i o dalszym biegu zdarzeń.
Przypomnij sobie sytuację: sen pojawia się przed zabójstwem i dotyczy okrutnego bicia konia.
Zapytaj, co ten obraz mówi o Raskolnikowie: jego reakcja na przemoc pokazuje wrażliwość i sumienie.
Zapytaj, jak sen wiąże się z planem: bohater budzi się wstrząśnięty i przez chwilę odrzuca myśl o zbrodni, więc sen ukazuje jego wewnętrzny opór.
Wybierz dwie funkcje i każdą nazwij własnymi słowami.
Dwie funkcje snu to ujawnienie wrażliwości bohatera oraz pokazanie jego sprzeciwu wobec zbrodni.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawnie nazwana pierwsza funkcja snu. 1 p. — poprawnie nazwana druga funkcja, różna od pierwszej. 0 p. — brak odpowiedzi, odpowiedź błędna albo dwie funkcje, które są tym samym w innych słowach.
Typowe błędy
Uczeń streszcza sen zamiast wskazać funkcję; opis szkapy nie jest funkcją.
Uczeń podaje dwa razy to samo, np. „pokazuje jego wrażliwość” i „pokazuje, że ma sumienie”; to jedna funkcja.
Uczeń pisze, że sen „pokazuje, że Raskolnikow jest niewinny”; sen nie rozstrzyga o winie, tylko odsłania jego psychikę.
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz funkcje snu bohatera w powieści realistycznej na przykładzie „Zbrodni i kary”.
Zadanie 19.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Napisz jeden akapit (80–120 wyrazów) o funkcji konwencji onirycznej w dramacie Stanisława Wyspiańskiego „Wesele”. Odwołaj się do zjaw oraz do finału dramatu i sformułuj wniosek dotyczący postawy weselników.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź: Konwencja oniryczna w „Weselu” zaciera granicę między jawą a snem: wśród weselników pojawiają się postacie spoza realnego świata, między innymi Stańczyk i Wernyhora. Dzięki temu Wyspiański może pokazać to, czego goście nie mówią wprost: marzenia o czynie, lęki i poczucie winy. Wernyhora wręcza Gospodarzowi złoty róg, który ma obudzić ludzi do działania, ale Jasiek gubi róg, więc nadzieja okazuje się złudna. W finale Chochoł gra, a weselnicy wirują w chocholim tańcu, jakby uśpieni. Sen staje się więc obrazem bierności społeczeństwa, które mówi o czynie, lecz nie umie go podjąć.
Wolno uznać:
inne zjawy niż Stańczyk i Wernyhora (np. Widmo, Rycerz Czarny, Hetman Branicki, Upiór Szeli), jeśli są nazwane poprawnie;
wniosek o ironicznej polemice z romantycznym mitem czynu lub z mesjanizmem, o niemocy inteligencji i chłopów, o marzeniu bez woli działania;
odniesienie do snu jako sposobu ujawnienia nieświadomych treści;
inną kolejność zdań, jeśli akapit jest spójny.
Rozwiązanie
Akapit interpretacyjny budujesz od rozpoznania konwencji, przez przykłady, do funkcji i wniosku.
Zacznij od zdania głównego: nazwij konwencję i powiedz, na czym polega (zatarcie granicy jawy i snu, zjawy wśród gości).
Podaj przykład zjaw z imienia lub nazwy (Stańczyk, Wernyhora).
Dodaj konkretny motyw fabularny: złoty róg i to, że Jasiek go gubi.
Wyjaśnij funkcję: sen ujawnia marzenia, lęki i słabość wobec czynu.
Zakończ wnioskiem o postawie weselników: bierność, brak zdolności do działania.
Sprawdź długość: 80–120 wyrazów.
Akapit poprawny to taki, który łączy nazwane zjawy i finał z wnioskiem o bierności społeczeństwa.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawne nazwanie konwencji i jej istoty (zatarcie granicy jawy i snu lub pojawienie się zjaw wśród gości) wraz z co najmniej jedną nazwaną postacią-zjawą. 1 p. — konkretny motyw fabularny zgodny z dramatem (np. złoty róg i jego zgubienie przez Jaśka, rola Wernyhory). 1 p. — odwołanie do finału: Chochoł i chocholi taniec. 1 p. — poprawnie wyjaśniona funkcja konwencji (ujawnienie marzeń, lęków, pragnień lub nieświadomych treści). 1 p. — wniosek o postawie weselników lub społeczeństwa, wynikający z przytoczonych faktów (np. bierność, letarg, niemoc działania). 0 p. — praca bez odniesienia do dramatu albo z błędami faktograficznymi, które zmieniają sens.
Typowe błędy
Uczeń pisze o „Weselu” ogólnikowo („są dziwne postacie”), bez żadnego nazwanego motywu.
Uczeń przekręca fabułę, np. twierdzi, że chłopi poszli do walki ze złotym rogiem; w dramacie róg zostaje zgubiony.
Uczeń kończy opisem tańca bez wniosku o postawie weselników; opis nie jest funkcją.
Uczeń streszcza dramat zamiast interpretować.
Sprawdzana umiejętność: Piszesz akapit interpretacyjny o funkcji konwencji onirycznej w „Weselu”, łącząc przykłady z wnioskiem.
Zadanie 20.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Temat wypracowania (tekst autorski): „Sen w literaturze: ucieczka od rzeczywistości czy droga do prawdy? Rozważ problem, odwołując się do «Wesela» Stanisława Wyspiańskiego oraz do wybranego innego utworu literackiego”.
Wskaż plan, który ma poprawną kompozycję i odpowiada na temat.
A.Wstęp: życiorys Wyspiańskiego. Rozwinięcie: streszczenie „Wesela”, potem streszczenie „Zbrodni i kary”. Zakończenie: „Przeczytałem obie lektury”.
B.Wstęp: problem i teza (sen odsłania prawdę). Rozwinięcie: argument 1 — „Wesele” (zjawy ujawniają niemoc weselników); argument 2 — „Zbrodnia i kara” (sen o szkapie ujawnia sumienie Raskolnikowa); kontekst: romantyczne wizje prorocze. Zakończenie: odpowiedź na pytanie z tematu.
C.Wstęp: teza i wszystkie argumenty z cytatami w jednym zdaniu. Rozwinięcie: jeden akapit o „Weselu”. Zakończenie: nowy problem — czy dziś ludzie jeszcze śnią.
D.Wstęp: teza, że sen jest ucieczką od rzeczywistości. Rozwinięcie: trzy argumenty z „Wesela”. Zakończenie: wniosek, że sen odsłania prawdę.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Plan oceniasz, sprawdzając po kolei: czy wstęp stawia problem i tezę, czy argumenty tę tezę popierają, czy temat jest zrealizowany i czy zakończenie odpowiada na pytanie z tematu.
A: wstęp biograficzny i streszczenia zamiast argumentów; brak tezy i odpowiedzi na pytanie.
C: wstęp wyczerpuje cały plan w jednym zdaniu, w rozwinięciu brak drugiego utworu, a zakończenie otwiera nowy wątek zamiast odpowiadać na temat.
D: zakończenie przeczy tezie ze wstępu, a temat wymaga odwołania do drugiego utworu.
B: ma tezę, dwa argumenty z dwóch utworów, kontekst i zakończenie, które odpowiada na pytanie z tematu.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Uczeń uznaje streszczenie za argumentację; streszczenie nie dowodzi tezy.
C) Uczeń nie zauważa, że temat wymaga drugiego utworu i że zakończenie nie może otwierać nowego wątku.
D) Uczeń nie sprawdza zgodności wniosku z tezą; plan sam sobie przeczy i pomija drugi utwór.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz, który plan wypracowania ma logiczny układ od tezy do wniosku.
Zadanie 21.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Poniżej plan ucznia do tematu: „Sen w literaturze: ucieczka od rzeczywistości czy droga do prawdy? Rozważ problem, odwołując się do «Wesela» Stanisława Wyspiańskiego oraz do wybranego innego utworu literackiego”.
> Tekst autorski > 1. Wstęp: krótka biografia Wyspiańskiego i zarys epoki. > 2. Rozwinięcie: a) streszczenie „Wesela” akt po akcie; b) streszczenie „Zbrodni i kary”. > 3. Zakończenie: teza, że sen jest drogą do prawdy, oraz pytanie, czy współcześni ludzie mają jeszcze marzenia.
Wskaż trzy błędy konstrukcyjne planu i do każdego zaproponuj poprawkę.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wzorcowa odpowiedź:
Wstęp jest biograficzny i nie wprowadza problemu z tematu; poprawka: we wstępie postawić problem snu (ucieczka czy prawda) i sformułować tezę.
Rozwinięcie to dwa streszczenia, a nie argumenty; poprawka: zastąpić streszczenia argumentami (np. zjawy w „Weselu” ujawniają niemoc; sen o szkapie ujawnia sumienie Raskolnikowa) z przykładami.
Teza pojawia się dopiero w zakończeniu; poprawka: przenieść tezę do wstępu, a w zakończeniu ją potwierdzić.
Wolno uznać także:
zakończenie otwiera nowy wątek (pytanie o współczesnych ludzi) zamiast odpowiedzieć na pytanie z tematu; poprawka: zakończyć odpowiedzią na pytanie z tematu;
brak kontekstu (np. romantyczne wizje, psychologia snu); poprawka: dodać kontekst z uzasadnieniem funkcji.
Rozwiązanie
Plan oceniasz, porównując go ze schematem: wstęp stawia problem i tezę, rozwinięcie ma argumenty z przykładami, zakończenie odpowiada na temat.
Przeczytaj wstęp: biografia nie stawia problemu ani nie zawiera tezy.
Przeczytaj rozwinięcie: dwa streszczenia nie są argumentami, nie dowodzą niczego.
Znajdź tezę: pojawia się dopiero w zakończeniu, więc praca nie ma osi od początku.
Sprawdź zakończenie: pytanie o współczesnych ludzi otwiera nowy wątek.
Wybierz trzy błędy i do każdego zapisz konkretną poprawkę.
Trzy błędy to wstęp biograficzny, rozwinięcie ze streszczeń i teza dopiero w zakończeniu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — pierwszy błąd wskazany i poprawiony. 1 p. — drugi błąd wskazany i poprawiony. 1 p. — trzeci błąd wskazany i poprawiony. 0 p. — brak odpowiedzi albo błąd wskazany bez poprawki (nie przyznaje się punktu za samo wskazanie).
Typowe błędy
Uczeń pisze, że plan jest za krótki; długość planu nie jest błędem konstrukcyjnym.
Uczeń wskazuje błąd, ale poprawka jest ogólnikiem („napisać lepiej”).
Uczeń podaje dwa razy ten sam błąd w różnych słowach (np. „streszczenie” i „brak argumentów”).
Sprawdzana umiejętność: Wskazujesz błędy konstrukcyjne w planie wypracowania i proponujesz poprawki.
Zadanie 22.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Ułóż plan wypracowania liczącego co najmniej 400 wyrazów do tematu: „Sen w literaturze: ucieczka od rzeczywistości czy droga do prawdy? Rozważ problem, odwołując się do «Wesela» Stanisława Wyspiańskiego oraz do wybranego innego utworu literackiego”.
Plan ma zawierać: tezę, co najmniej trzy argumenty z podaniem tekstu i jednego przykładu, co najmniej jeden kontekst oraz zakończenie. Przy każdym akapicie zapisz w nawiasie jego funkcję.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowy plan:
Wstęp (wprowadzenie problemu i teza): sen w literaturze nie jest ucieczką, lecz sposobem odsłonięcia prawdy, której bohaterowie na jawie unikają.
Argument 1 (najpierw lektura wskazana w temacie): „Wesele” — zjawy, np. Stańczyk i Wernyhora, ujawniają marzenia o czynie i niemoc weselników (dowód tezy na materiale podstawowym).
Argument 2 (pogłębienie, ten sam utwór): finał, czyli zgubiony złoty róg i chocholi taniec, pokazuje, że po wizjach nadal nie następuje czyn (wzmocnienie tezy).
Argument 3 (drugi utwór): „Zbrodnia i kara” — sen Raskolnikowa o szkapie odsłania jego sumienie (potwierdzenie tezy poza dramatem).
Kontekst (funkcja: pogłębienie wniosku): romantyczne wizje prorocze jako punkt odniesienia, wobec którego „Wesele” pokazuje ironiczny obraz niemocy.
Zakończenie (funkcja: odpowiedź na temat): sen odsłania prawdę; w „Weselu” prawdę o społeczeństwie, w powieści prawdę o sumieniu.
Wolno uznać:
dowolny inny drugi utwór z listy lektur (np. „Dziady” cz. III: sen Senatora i widzenie księdza Piotra, „Hamlet”, „Kordian”), jeśli przykład jest prawdziwy i związany z tezą;
odwrotną tezę (sen jako ucieczka), jeśli argumenty ją popierają;
inną kolejność argumentów, jeśli jest uzasadniona (np. od najmocniejszego);
inny kontekst (kulturowy, historyczny, filozoficzny), jeśli jest trafny.
Rozwiązanie
Plan wypracowania budujesz od tezy, przez argumenty w uzasadnionej kolejności, po zakończenie.
Sformułuj tezę, która odpowiada na pytanie z tematu (ucieczka czy droga do prawdy).
Dobierz przynajmniej trzy argumenty z dwóch utworów reprezentujących różne epoki (np. Młoda Polska i realizm), w tym z lektury wskazanej w temacie.
Do każdego argumentu przypisz przykład z tekstu.
Ułóż kolejność: od lektury podstawowej, potem drugi utwór, a kontekst na końcu rozwinięcia, żeby pogłębić wniosek.
Dodaj kontekst i napisz, jaką funkcję pełni.
Zakończ odpowiedzią na pytanie z tematu, bez nowych wątków.
Przy każdym punkcie zapisz funkcję akapitu.
Dobry plan ma tezę, trzy argumenty z przykładami, kontekst i zakończenie odpowiadające na temat.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyraźna teza odpowiadająca na pytanie z tematu. 1 p. — co najmniej trzy argumenty, z których każdy ma nazwany tekst i przykład. 1 p. — uzasadniona kolejność argumentów (np. od lektury obowiązkowej, ze wzmocnieniem tezy) i opisane funkcje akapitów. 1 p. — co najmniej jeden trafny kontekst z opisaną funkcją. 1 p. — zakończenie odpowiadające na pytanie z tematu, zgodne z tezą. 0 p. — brak planu, plan bez tezy albo plan sprzeczny z tematem.
Typowe błędy
Uczeń podaje temat każdego akapitu, ale bez tezy; plan nie ma osi.
Uczeń pomija drugi utwór; temat go wymaga.
Uczeń zapisuje kontekst bez funkcji („Freud” bez wyjaśnienia, po co).
Zakończenie dodaje nową tezę, której rozwinięcie nie dowodziło.
Sprawdzana umiejętność: Układasz plan wypracowania z tezą, argumentami w uzasadnionej kolejności, kontekstem i zakończeniem.
Zadanie 23.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
W wypracowaniu uczeń napisał (tekst autorski): „«Wesele» powstało w czasie, gdy państwo polskie nie istniało na mapie Europy, a ziemie polskie znajdowały się pod zaborami”. Wskaż, jakim kontekstem jest to zdanie.
A.biograficznym
B.filozoficznym
C.literackim
D.historycznym
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Rodzaj kontekstu ustalasz, pytając, do jakiej dziedziny należy przywołana informacja.
Zdanie mówi o sytuacji państwa i ziem polskich, a nie o życiu autora, idei ani innym utworze.
Sytuacja państwa w czasie powstania dramatu to fakt z dziejów, czyli kontekst historyczny.
Kontekst biograficzny dotyczy życia autora, filozoficzny idei, literacki innych tekstów.
Poprawna odpowiedź to D.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie D. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Zdanie nie mówi nic o życiu Wyspiańskiego.
B) Zdanie nie przywołuje żadnej idei ani systemu filozoficznego.
C) Zdanie nie odwołuje się do innego utworu literackiego.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznajesz rodzaj kontekstu przywołanego w wypracowaniu.
Zadanie 24.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Uczeń napisał tezę: „Sen w «Weselu» ujawnia bierność społeczeństwa”. Jako kontekst dodał zdanie (tekst autorski): „Wyspiański był także malarzem i projektował witraże”.
Oceń, czy ten kontekst wspiera tezę, i zaproponuj kontekst, który wspierałby ją lepiej.
Odpowiedź
Odpowiedź:Przykładowa odpowiedź: Ten kontekst nie wspiera tezy, bo zdanie o twórczości plastycznej autora nie wyjaśnia, dlaczego sen ukazuje bierność społeczeństwa; uczeń nie łączy faktu z tezą. Lepszym kontekstem byłaby sytuacja Polski pod zaborami, która tłumaczy brak możliwości działania i marzenia o czynie.
Wolno uznać:
ocenę, że kontekst biograficzny może wspierać tezę, jeśli uczeń wyjaśni związek (np. wizualny, obrazowy charakter dramatu) — wtedy ocena brzmi „częściowo trafny, ale bez uzasadnienia”;
jako lepszy kontekst: romantyczny mit czynu i polemikę z nim, obraz Matejki „Stańczyk” (zamyślony błazen), Młodą Polskę i jej poczucie zniewolenia, rozbiory;
każdy kontekst z uzasadnieniem związku z biernością lub snem.
Rozwiązanie
Trafność kontekstu oceniasz, pytając, czy przywołany fakt pomaga udowodnić tezę.
Przeczytaj tezę: sen ujawnia bierność społeczeństwa.
Sprawdź, czy fakt o malarstwie i witrażach autora wyjaśnia bierność lub rolę snu; bez dodatkowego uzasadnienia nie wyjaśnia.
Wskaż, co kontekst powinien robić: tłumaczyć, skąd bierność albo co oznacza sen.
Zaproponuj kontekst, który to robi, np. rozbiory i marzenia o czynie.
Kontekst o witrażach nie wspiera tezy, a lepszy byłby kontekst historyczny, czyli sytuacja zaborów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawna ocena trafności kontekstu z uzasadnieniem (brak związku z tezą albo związek niewyjaśniony). 1 p. — propozycja trafnego kontekstu z krótkim wyjaśnieniem, jak wspiera tezę. 0 p. — brak oceny, ocena bez uzasadnienia albo propozycja kontekstu bez związku z tezą.
Typowe błędy
Uczeń pisze, że kontekst jest dobry, bo „dotyczy autora”; sama relacja z autorem nie wspiera tezy.
Uczeń proponuje kontekst bez wyjaśnienia funkcji (np. „rozbiory” bez słowa o tym, co tłumaczą).
Uczeń odrzuca kontekst biograficzny z zasady; nie jest on zakazany, tylko musi być uzasadniony.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz trafność kontekstu względem tezy i proponujesz kontekst, który ją wspiera.
Zadanie 25.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Do tezy „«Wesele» Wyspiańskiego ironicznie przedstawia niemoc społeczeństwa wobec marzeń o czynie” dobierz dwa konteksty: jeden literacki i jeden kulturowy. Nazwij każdy, wskaż jego rodzaj i wyjaśnij w jednym–dwóch zdaniach, jaką funkcję pełni w argumentacji.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa odpowiedź:
Kontekst literacki: „Dziady” cz. III Adama Mickiewicza, w tym widzenie księdza Piotra o przyszłości narodu. Funkcja: romantyczna wizja zapowiada wielkie posłannictwo i czyn, więc przy porównaniu widać ironię „Wesela”, gdzie zjawy nie prowadzą do działania, a róg zostaje zgubiony.
Kontekst kulturowy: obraz Jana Matejki „Stańczyk”, przedstawiający zamyślonego błazna. Funkcja: postać Stańczyka, która pojawia się też w „Weselu”, jest w kulturze polskiej symbolem trzeźwego rozumu i troski o państwo; dzięki niej widać, że świadomość problemu istnieje, ale nie przekłada się na czyn.
Wolno uznać:
literackie: „Kordian”, „Dziady” cz. III (Wielka Improwizacja, widzenia), „Hamlet” (niemoc działania), „Zbrodnia i kara” (sen o szkapie), jeśli związek z tezą jest wyjaśniony;
kulturowe: inne obrazy Matejki, psychoanaliza snów Freuda, Młoda Polska i jej symbolizm, jeśli związek z tezą jest wyjaśniony;
każdy trafny kontekst z poprawnie nazwanym rodzajem i wyjaśnioną funkcją.
Rozwiązanie
Kontekst dobierasz, pytając, co on dodaje do tezy: porównanie, tło czy wyjaśnienie.
Wybierz kontekst literacki, który tezę naświetla przez zestawienie z innym tekstem (romantyczna wizja czynu).
Nazwij go dokładnie: tytuł i autor lub scena.
Wyjaśnij funkcję: co dzięki niemu widać w „Weselu” (ironia, kontrast).
Wybierz kontekst kulturowy (obraz, postać symboliczna, nurt myślowy) i też go nazwij.
Wyjaśnij, jak wspiera tezę o niemocy.
Sprawdź, czy każdy kontekst ma rodzaj, nazwę i funkcję.
Dwa konteksty to „Dziady” cz. III i obraz „Stańczyk”, a ich funkcją jest uwypuklenie ironii i niemocy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — trafny kontekst literacki, poprawnie nazwany (utwór lub scena). 1 p. — wyjaśniona funkcja kontekstu literackiego w argumentacji. 1 p. — trafny kontekst kulturowy, poprawnie nazwany. 1 p. — wyjaśniona funkcja kontekstu kulturowego w argumentacji. 0 p. — brak kontekstu, kontekst bez związku z tezą albo kontekst nazwany z błędem merytorycznym.
Typowe błędy
Uczeń wymienia konteksty bez funkcji („Dziady” cz. III” i nic więcej).
Uczeń podaje dwa konteksty tego samego rodzaju, a polecenie wymaga literackiego i kulturowego.
Uczeń podaje kontekst, który ma związek z tematem ogólnie, ale nie z tezą (np. biografia autora bez wyjaśnienia).
Uczeń przekręca nazwę lub autora kontekstu.
Sprawdzana umiejętność: Dobierasz konteksty różnych rodzajów do tezy i wyjaśniasz ich funkcję w argumentacji.
Zadanie 26.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Poniżej wstęp pracy ucznia.
> Tekst autorski > Sen bywa ucieczką od rzeczywistości, ale w literaturze częściej jest sposobem na jej odsłonięcie. Wizja senna w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego i w „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego ujawnia to, co bohaterowie wypierają na jawie.
Wskaż trafną ocenę tego wstępu pod względem struktury tekstu.
A.Wstęp nie formułuje tezy, a jedynie zapowiada streszczenie lektur.
B.Wstęp wprowadza problem, formułuje tezę i wskazuje utwory, na których oprze się argumentacja.
C.Wstęp jest niewłaściwy, bo powinien zawierać cytaty z obu utworów.
D.Wstęp jest niewłaściwy, bo teza powinna pojawić się dopiero w zakończeniu.
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wstęp oceniasz, pytając, czy wprowadza w problem, czy zawiera tezę i czy zapowiada dalszy tok pracy.
Pierwsze zdanie wprowadza problem snu w literaturze.
Drugie zdanie formułuje tezę: wizja senna ujawnia to, co bohaterowie wypierają.
To samo zdanie wymienia utwory, na których oprze się argumentacja.
Cytaty nie są obowiązkowe we wstępie, a teza ma stać na początku pracy, nie na końcu.
Poprawna odpowiedź to B.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie B. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Wstęp ma tezę („wizja senna ujawnia to, co bohaterowie wypierają”), nie jest zapowiedzią streszczenia.
C) Wstęp nie musi zawierać cytatów; to wymóg dla rozwinięcia, i to nie zawsze.
D) Teza należy do wstępu; zakończenie ją potwierdza.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz, czy wstęp wypracowania spełnia wymagania struktury tekstu.
Zadanie 27.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Poniżej akapit ucznia.
> Tekst autorski > (1) W „Weselu” pojawia się Stańczyk. (2) Dramat Wyspiańskiego składa się z trzech aktów. (3) Dlatego Polacy nie potrafią działać. (4) Chochoł gra na końcu. (5) Ponadto sen to ważny motyw.
Oceń spójność akapitu. Wskaż trzy miejsca, w których zaburzona jest spójność, i krótko uzasadnij każde.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wzorcowa odpowiedź:
Zdanie 3 zaczyna się od „dlatego”, ale wniosek nie wynika z poprzedzających zdań (liczba aktów nie tłumaczy niemocy Polaków).
Zdanie 2 jest oderwane od myśli akapitu: informacja o liczbie aktów nie ma związku z Stańczykiem ani z niemocą.
Zdanie 5 wprowadza nowy wątek („ponadto”) po zamknięciu myśli i nie łączy się z poprzednim; akapit nie ma myśli przewodniej.
Wolno uznać:
zdanie 4 jako niepowiązane z poprzednim (brak przejścia i wyjaśnienia, po co jest wzmianka o Chochole);
brak zdania głównego na początku akapitu;
brak wyjaśnienia funkcji Stańczyka i Chochoła jako ogólną wadę.
Rozwiązanie
Spójność oceniasz, sprawdzając, czy każde zdanie wynika z poprzedniego i czy spójniki odpowiadają rzeczywistemu związkowi.
Sprawdź zdanie 3: „dlatego” zapowiada skutek, ale poprzednie zdanie o aktach nie jest przyczyną niemocy.
Sprawdź zdanie 2: informacja o liczbie aktów nie pomaga tezie, więc zrywa tok.
Sprawdź zdanie 5: „ponadto” dodaje nowy wątek bez połączenia z poprzednim.
Wybierz trzy miejsca i do każdego dopisz uzasadnienie.
Trzy zaburzone miejsca to zdania 2, 3 i 5.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawnie wskazane i uzasadnione pierwsze miejsce. 1 p. — poprawnie wskazane i uzasadnione drugie miejsce. 1 p. — poprawnie wskazane i uzasadnione trzecie miejsce. 0 p. — brak odpowiedzi albo miejsca wskazane bez uzasadnienia.
Typowe błędy
Uczeń wskazuje błędy ortograficzne lub interpunkcyjne; to inne kryteria, nie spójność.
Uczeń pisze, że „akapit jest za krótki”, bez wskazania konkretnych zdań.
Uczeń wskazuje to samo miejsce dwa razy w różnych słowach.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz spójność logiczną akapitu i wskazujesz miejsca, w których związki między zdaniami są zaburzone.
Zadanie 28.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Przebuduj poniższy chaotyczny akapit w jeden spójny tekst (60–90 wyrazów). Zacznij od zdania z myślą główną, uporządkuj zdarzenia w logicznej kolejności i połącz zdania wyrazami wskazującymi związek.
> Tekst autorski > Chochoł gra na końcu. Sen jest ważny w dramacie. Wyspiański pokazuje bierność weselników. Są zjawy. Złoty róg zostaje zgubiony. Dlatego dramat kończy się tańcem.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa wypowiedź: Sen w „Weselu” pokazuje bierność weselników. Najpierw wśród gości pojawiają się zjawy, które odsłaniają to, o czym goście wolą nie myśleć: marzenia o czynie, lęki i poczucie winy. Następnie Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg, który ma poderwać ludzi do działania, lecz Jasiek gubi róg, więc szansa na czyn przepada. W rezultacie dramat nie kończy się walką, tylko tańcem, do którego gra Chochoł. Weselnicy zostają więc w swoim śnie, a ich marzenia pozostają bez skutku.
Wolno uznać:
inną myśl główną, jeśli łączy sen z bezczynnością lub niemocą;
inną kolejność, jeśli jest logiczna (zjawy, róg, finał);
inne środki spójności (potem, w konsekwencji, w związku z tym);
Rozwiązanie
Akapit porządkujesz, wybierając myśl główną i układając zdania od przyczyny do skutku.
Wybierz zdanie główne: „Wyspiański pokazuje bierność weselników” albo „sen jest ważny w dramacie”; połącz je w jedno zdanie przewodnie.
Ułóż kolejność zdarzeń: zjawy, złoty róg, finał z Chochołem.
Dodaj wyrazy łączące: najpierw, następnie, w rezultacie.
Zadbaj, żeby każde zdanie wynikało z poprzedniego.
Sprawdź fakty: róg zostaje zgubiony, a dramat kończy się tańcem.
Poprawny akapit ma myśl główną, logiczną kolejność i spójniki.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zdanie z myślą główną na początku. 1 p. — logiczna kolejność zdarzeń (zjawy, róg, finał) bez sprzeczności. 1 p. — co najmniej dwa środki spójności, użyte zgodnie z rzeczywistym związkiem zdań. 1 p. — poprawność merytoryczna (róg zgubiony, finał z Chochołem, brak przekręceń). 0 p. — przepisanie akapitu bez zmian albo praca zmieniająca fakty.
Typowe błędy
Uczeń tylko dopisuje „dlatego” i „ponadto” do chaotycznej kolejności.
Uczeń kończy akapit na zjawach i pomija finał.
Uczeń dopisuje nieprawdziwe fakty, np. że róg doprowadził do walki.
Sprawdzana umiejętność: Przebudowujesz chaotyczny akapit w spójny tekst z myślą główną, logiczną kolejnością i środkami spójności.
Zadanie 29.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Uczeń napisał zdanie (tekst autorski): „Chochoł na końcu fajnie gra i wszystkich usypia”. Wskaż poprawnie przeredagowane zdanie w stylu odpowiednim do wypracowania.
A.Chochoł na końcu gra fajną muzykę i wszyscy się usypiają.
B.Chochoł na koniec daje czadu i wszyscy tańczą.
C.Chochoł wprowadza w finale muzykę, pod której wpływem weselnicy pogrążają się w letargu.
D.Chochoł, ten typek z końca, gra i ludzie tańczą.
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Styl oceniasz, sprawdzając, czy tekst jest jednolity, oficjalny i pozbawiony potocznych wyrażeń.
W oryginale potoczne jest „fajnie”.
A zachowuje słowo „fajną”, więc styl nadal jest potoczny.
B używa wyrażenia „daje czadu”, a D słowa „typek” i zwrotu „ten typek z końca”, więc oba są potoczne lub nacechowane.
C jest zdaniem neutralnym, bez potoczności, w którym jest związek przyczynowy.
Poprawna odpowiedź to C.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie C. 0 p. — wskazanie innej odpowiedzi albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
A) Wariant usuwa tylko część zdania; „fajną” zostaje potoczne.
B) „Daje czadu” jest potoczne i żargonowe.
D) „Typek” jest potoczne i nacechowane.
Sprawdzana umiejętność: Wybierasz przeredagowanie zdania zgodne ze stylem wypracowania.
Zadanie 30.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Poniżej trzy zdania z pracy ucznia, z których każde zawiera jeden błąd językowy.
> Tekst autorski > (1) Czytając „Wesele”, dramat ten sprawia wrażenie sennej wizji. > (2) Sen odgrywa tu bardzo ważne znaczenie. > (3) Wyspiański pokazał społeczeństwo, który nie potrafi działać.
Dla każdego zdania wskaż błąd i podaj poprawną wersję.
Odpowiedź
Odpowiedź:Wzorcowa odpowiedź:
Błąd składniowy: imiesłów „czytając” nie ma tego samego podmiotu co orzeczenie („dramat sprawia wrażenie”). Poprawnie: „Czytając «Wesele», czytelnik ma wrażenie sennej wizji” albo „«Wesele» sprawia wrażenie sennej wizji”.
Błąd frazeologiczny: „odgrywa znaczenie”. Poprawnie: „odgrywa tu bardzo ważną rolę” albo „ma tu bardzo ważne znaczenie”.
Błąd w zgodzie rodzaju: „społeczeństwo, który”. Poprawnie: „społeczeństwo, które nie potrafi działać”.
Rozwiązanie
Błędy językowe wskazujesz po kolei w każdym zdaniu, sprawdzając składnię, połączenia wyrazów i zgodność form.
Zdanie 1: sprawdź, kto czyta i kto sprawia wrażenie; to różne podmioty, więc równoważnik imiesłowowy jest błędny.
Zdanie 2: odgrywa się rolę, a znaczenie się ma; połączenie „odgrywa znaczenie” jest błędne.
Zdanie 3: „społeczeństwo” jest rodzaju nijakiego, więc zaimek względny musi brzmieć „które”.
Do każdego błędu zapisz poprawną wersję.
Błędy to niewłaściwy podmiot imiesłowu, błędne połączenie „odgrywa znaczenie” i błędna zgoda „społeczeństwo, który”.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — poprawnie wskazany i poprawiony błąd w zdaniu 1. 1 p. — poprawnie wskazany i poprawiony błąd w zdaniu 2. 1 p. — poprawnie wskazany i poprawiony błąd w zdaniu 3. 0 p. — brak odpowiedzi albo błąd wskazany bez poprawnej wersji.
Typowe błędy
Uczeń poprawia zdanie bez nazwania błędu; poprawna wersja wystarcza, ale samo „napisać lepiej” nie.
Uczeń w zdaniu 2 zmienia „bardzo” na „niezwykle” i uznaje je za poprawione; błąd dotyczy „znaczenie”.
Uczeń w zdaniu 3 poprawia przecinek lub dodaje słowo, ale zostawia „który”.
Zadanie 31.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Poniżej akapit ucznia.
> Tekst autorski > Wyspiański w „Weselu” pokazuje, że weselnicy tylko gadają o czynie i są jak we śnie. Gdy pojawia się szansa na działanie, oni cofają się do tyłu w swoje wygodne marzenia. Dlatego dramat jest fajny i do dziś się go czyta.
Wykonaj trzy polecenia: (a) wskaż dwa wyrazy lub wyrażenia niezgodne ze stylem wypracowania i uzasadnij; (b) wskaż jeden błąd językowy i go popraw; (c) przepisz akapit tak, żeby był stylistycznie i językowo poprawny, zachowując sens.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wzorcowa odpowiedź: (a) Potoczne i nieodpowiednie dla wypracowania są np. „gadają” (zamiast „mówią”) i „fajny”; wypracowanie wymaga stylu oficjalnego, neutralnego, a te słowa są nacechowane potocznie lub młodzieżowo. (b) Błąd językowy: pleonazm „cofają się do tyłu” (cofać się znaczy iść do tyłu). Poprawnie: „cofają się”. (c) Wyspiański w „Weselu” pokazuje, że weselnicy tylko mówią o czynie i zachowują się jak we śnie. Gdy pojawia się szansa na działanie, uciekają w swoje wygodne marzenia. Dlatego dramat nadal budzi zainteresowanie czytelników.
Wolno uznać:
w (a) „fajny”, „gadają”, „do dziś się go czyta” (jeśli uzasadnione szykiem lub potocznością);
w (b) jako błąd także „cofają się w marzenia” zamiast „uciekają w marzenia” (jeśli nazwane znaczeniowo), choć podstawowym błędem jest pleonazm;
w (c) każdą wersję bez potoczności i pleonazmu, zachowującą sens.
Rozwiązanie
Styl i język oceniasz oddzielnie: najpierw rejestr (potoczność), potem poprawność (składnia, leksyka, frazeologia), a na końcu piszesz poprawną wersję.
Styl: wypracowanie wymaga jednolitego stylu oficjalnego; „gadają” i „fajny” są potoczne (w Słowniku języka polskiego PWN oba mają kwalifikator „pot.”).
Język: „cofają się do tyłu” to pleonazm, bo „cofać się” już oznacza ruch do tyłu.
Poprawka: usuń „do tyłu”, zamień potoczne wyrazy na neutralne („mówią o czynie”, „budzi zainteresowanie”).
Zachowaj sens: weselnicy uciekają w marzenia, gdy mają szansę działać.
Sprawdź, czy poprawiony akapit nie zawiera nowych błędów.
Akapit poprawny usuwa potoczność i pleonazm bez zmiany sensu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie co najmniej dwóch elementów niezgodnych ze stylem. 1 p. — poprawne uzasadnienie niezgodności ze stylem (potoczność, rejestr). 1 p. — wskazanie jednego błędu językowego (pleonazm) i jego poprawna wersja. 1 p. — przeredagowany akapit bez potoczności i bez pleonazmu. 1 p. — przeredagowany akapit zachowuje sens oryginału i jest poprawny pod względem składni. 0 p. — brak odpowiedzi, odpowiedź błędna albo akapit przepisany bez zmian.
Typowe błędy
Uczeń wskazuje „jak we śnie” jako błąd; to poprawne porównanie.
Uczeń usuwa potoczność, ale zostawia pleonazm.
Uczeń zmienia sens, np. pisze, że weselnicy działają.
Uczeń zamienia „fajny” na inny wyraz potoczny.
Sprawdzana umiejętność: Oceniasz styl i język akapitu jednocześnie i przeredagowujesz go na poprawny.
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności