W tej książce: pochodna, funkcja wymierna, parametr, pierwiastek, optymalizacja, wielomian, ekstrema lokalne, wartość największa, granica funkcji, sprzężenie. 102 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część rozszerzona
Zadanie 1.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Oblicz limx→3x2−5x+6x2−9.
Odpowiedź
Odpowiedź:6
Rozwiązanie
Dla x=3 licznik i mianownik są równe 0, więc rozkładasz oba na czynniki: x2−9=(x−3)(x+3) oraz x2−5x+6=(x−2)(x−3). Dla x=3 iloraz jest równy x−2x+3. Zatem granica wynosi 3−23+3=6.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ilorazu wielomianów w punkcie, w którym mianownik się zeruje, po skróceniu wspólnego czynnika.
Zadanie 2.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Oblicz limx→−2x2+x−2x3+8.
Odpowiedź
Odpowiedź:−4
Rozwiązanie
Licznik: x3+8=(x+2)(x2−2x+4). Mianownik: x2+x−2=(x+2)(x−1). Dla x=−2 iloraz jest równy x−1x2−2x+4. Granica: −2−14+4+4=−312=−4.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ilorazu wielomianów w punkcie, korzystając ze wzoru na sumę sześcianów.
Zadanie 3.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→1x4−4x+3x3−3x+2.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:21
Rozwiązanie
Obie wartości wielomianów w x=1 są równe 0. Dzielisz przez (x−1) (schemat Hornera): x3−3x+2=(x−1)(x2+x−2)=(x−1)2(x+2) oraz x4−4x+3=(x−1)(x3+x2+x−3)=(x−1)2(x2+2x+3). Po skróceniu przez (x−1)2 dla x=1: iloraz =x2+2x+3x+2. Granica: 1+2+33=21.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ilorazu wielomianów, gdy oba mają pierwiastek dwukrotny w badanym punkcie.
Zadanie 4.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz liczby a i b, dla których limx→2x2−4x2+ax+b=3.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=8, b=−20
Rozwiązanie
Mianownik dąży do 0. Gdyby licznik dążył do liczby różnej od 0, iloraz nie miałby granicy skończonej. Zatem 4+2a+b=0, czyli b=−2a−4. Wtedy x2+ax+b=(x−2)(x+c) dla pewnej liczby c, a stąd a=c−2 i b=−2c. Dla x=2: (x−2)(x+2)(x−2)(x+c)=x+2x+c, granica =42+c. Z warunku 42+c=3 mamy c=10, więc a=8 i b=−20. Sprawdzenie: x2+8x−20=(x−2)(x+10), iloraz x+2x+10→3.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametry funkcji wymiernej tak, aby jej granica w punkcie miała daną wartość.
Zadanie 5.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=∣x−2∣x2−4 dla x=2. Oblicz limx→2+f(x) oraz limx→2−f(x). Czy istnieje granica limx→2f(x)?
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:limx→2+f(x)=4, limx→2−f(x)=−4; granica limx→2f(x) nie istnieje.
Rozwiązanie
Dla x>2 jest ∣x−2∣=x−2, więc f(x)=x−2(x−2)(x+2)=x+2→4. Dla x<2 jest ∣x−2∣=−(x−2), więc f(x)=−(x+2)→−4. Granice jednostronne są różne, zatem granica w punkcie 2 nie istnieje.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granice jednostronne funkcji z wartością bezwzględną i rozstrzygnąć istnienie granicy.
Zadanie 6.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=1+2x−111 dla x=1. Oblicz limx→1+f(x) oraz limx→1−f(x).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:limx→1+f(x)=0, limx→1−f(x)=1
Rozwiązanie
Gdy x→1+, to x−1→0+, więc x−11→+∞ i 2x−11→+∞. Mianownik dąży do +∞, zatem f(x)→0. Gdy x→1−, to x−1→0−, więc x−11→−∞ i 2x−11→0. Mianownik dąży do 1, zatem f(x)→1. Granice jednostronne są różne, więc granica w punkcie 1 nie istnieje.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granice jednostronne funkcji z wykładnikiem zależnym od $\frac{1}{x-1}$.
Zadanie 7.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f jest określona wzorem
f(x)=⎩⎨⎧x−1x2−1a⋅x−1x+3−2dla x<1dla x>1
Wyznacz wszystkie wartości a, dla których istnieje granica limx→1f(x).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=8
Rozwiązanie
Granica lewostronna: dla x<1 jest f(x)=x+1→2. Granica prawostronna: x−1x+3−2=(x−1)(x+3+2)(x+3)−4=x+3+21→41, więc f(x)→4a. Granica istnieje wtedy i tylko wtedy, gdy granice jednostronne są równe: 4a=2, czyli a=8.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać parametr tak, aby granice jednostronne funkcji dwuwzorowej były równe.
Zadanie 8.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Oblicz limx→+∞5x3+x2−43x3−2x+1.
Odpowiedź
Odpowiedź:53
Rozwiązanie
Dzielisz licznik i mianownik przez x3: 5+x1−x343−x22+x31. Składniki z x w mianowniku ułamków dążą do 0, więc granica to 53.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ilorazu wielomianów tego samego stopnia w nieskończoności.
Zadanie 9.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz wszystkie liczby a, dla których granica limx→+∞x2+x+3(a2−1)x3+2x2+1 jest skończona, i oblicz tę granicę.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=1 lub a=−1; granica jest równa 2.
Rozwiązanie
Licznik ma stopień 3, gdy a2−1=0, a mianownik ma stopień 2. Wtedy iloraz 1+x1+x23(a2−1)x+2+x21 ma w liczniku wyrażenie dążące do +∞ (gdy a2>1) lub −∞ (gdy a2<1), a mianownik dąży do 1, więc granica jest niewłaściwa. Dla a2=1, czyli a=±1, iloraz to x2+x+32x2+1, a jego granica jest równa 12=2.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametr, dla którego granica ilorazu wielomianów w nieskończoności jest skończona.
Zadanie 10.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x−32x2+1. Oblicz limx→+∞f(x) oraz limx→−∞f(x).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:limx→+∞f(x)=+∞, limx→−∞f(x)=−∞
Rozwiązanie
Dzielisz licznik i mianownik przez x: f(x)=1−x32x+x1. Mianownik dąży do 1, a licznik: 2x+x1→+∞ przy x→+∞ oraz →−∞ przy x→−∞. Stąd f(x)→+∞ dla x→+∞ i f(x)→−∞ dla x→−∞.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granice funkcji wymiernej w $+\infty$ i $-\infty$, gdy licznik ma wyższy stopień.
Zadanie 11.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→+∞(x2+4x−x).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:2
Rozwiązanie
Mnożysz i dzielisz przez sprzężenie: x2+4x−x=x2+4x+xx2+4x−x2=x2+4x+x4x. Dla x>0 dzielisz przez x: 1+x4+14→24=2.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę różnicy wyrażenia z pierwiastkiem i liniowego w $+\infty$, mnożąc przez sprzężenie.
Zadanie 12.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Oblicz limx→−∞(x+x2+4x).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:−2
Rozwiązanie
Mnożysz przez sprzężenie: x+x2+4x=x2+4x−xx2+4x−x2=x2+4x−x4x. Dla x<0 jest x2+4x=∣x∣1+x4=−x1+x4, więc mianownik to −x(1+x4+1). Iloraz: −x(1+x4+1)4x=1+x4+1−4→2−4=−2.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę w $-\infty$ z pierwiastkiem, uwzględniając znak $x$ przy wyłączaniu spod pierwiastka.
Zadanie 13.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→+∞(x2+3x+1−x2−x+5).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:2
Rozwiązanie
Mnożysz i dzielisz przez sprzężenie: x2+3x+1+x2−x+5(x2+3x+1)−(x2−x+5)=x2+3x+1+x2−x+54x−4. Dla x>0 dzielisz przez x: 1+x3+x21+1−x1+x254−x4→1+14=2.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę różnicy dwóch pierwiastków kwadratowych w $+\infty$.
Zadanie 14.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wyznacz liczby a i b, dla których limx→+∞(x2+x+1−ax−b)=0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=1, b=21
Rozwiązanie
Wyłączasz x spod pierwiastka dla x>0: x2+x+1−ax−b=x(1+x1+x21−a)−b. Jeśli a=1, to nawias dąży do 1−a=0, a całość do ±∞; zatem a=1. Wtedy x2+x+1−x=x2+x+1+xx+1=1+x1+x21+11+x1→21. Warunek 21−b=0 daje b=21.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać współczynniki prostej, do której zbliża się wykres funkcji z pierwiastkiem w $+\infty$.
Zadanie 15.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→2x−2x+2−6−x.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:21
Rozwiązanie
Dla x=2 licznik wynosi 2−2=0. Mnożysz przez sprzężenie: (x−2)(x+2+6−x)(x+2)−(6−x)=(x−2)(x+2+6−x)2(x−2)=x+2+6−x2. Granica: 2+22=21.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę w punkcie, gdy w liczniku jest różnica dwóch pierwiastków.
Zadanie 16.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→0x31+x−1.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:31
Rozwiązanie
Podstawienie t=31+x. Wtedy x=t3−1, a gdy x→0, to t→1. Iloraz: t3−1t−1=(t−1)(t2+t+1)t−1=t2+t+11 dla t=1. Granica: 31.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę z pierwiastkiem trzeciego stopnia przez podstawienie.
Zadanie 17.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz limx→0x21+x2−1.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:21
Rozwiązanie
Mnożysz przez sprzężenie: x2(1+x2+1)(1+x2)−1=x2(1+x2+1)x2=1+x2+11 dla x=0. Granica: 1+11=21.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę w punkcie, gdy mianownik jest kwadratem zmiennej, a licznik zawiera pierwiastek.
Zadanie 18.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−3x2−x−6 dla x=3 oraz f(3)=a. Wyznacz a tak, aby funkcja f była ciągła w punkcie x=3.
Odpowiedź
Odpowiedź:a=5
Rozwiązanie
Funkcja jest ciągła w x=3, gdy limx→3f(x)=f(3). Rozkładasz licznik: x2−x−6=(x−3)(x+2), więc dla x=3 jest f(x)=x+2 i limx→3f(x)=5. Warunek ciągłości daje a=5.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać wartość funkcji w punkcie tak, aby funkcja była ciągła, obliczając granicę ilorazu wielomianów.
Zadanie 19.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f jest określona wzorem
f(x)=⎩⎨⎧3x+abxx2−adla x<−1dla −1≤x≤2dla x>2
Wyznacz liczby a i b, dla których funkcja f jest ciągła w zbiorze liczb rzeczywistych.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=2, b=1
Rozwiązanie
Każdy z trzech wzorów określa funkcję ciągłą, więc zostaje sprawdzić punkty x=−1 oraz x=2. W punkcie −1: limx→−1−f(x)=−3+a oraz f(−1)=−b, więc a−3=−b. W punkcie 2: f(2)=2b oraz limx→2+f(x)=4−a, więc 2b=4−a. Z pierwszego równania b=3−a. Podstawiasz: 6−2a=4−a, czyli a=2 i b=1.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć dwa parametry z warunku ciągłości funkcji trójwzorowej w dwóch punktach.
Zadanie 20.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f jest określona wzorem f(x)=x−3x+1−2 dla x∈[−1,3)∪(3,+∞) oraz f(3)=a. Dla jakiej wartości a funkcja f jest ciągła w punkcie x=3?
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=41
Rozwiązanie
Szukasz limx→3f(x). Mnożysz przez sprzężenie: (x−3)(x+1+2)(x+1)−4=x+1+21 dla x=3. Granica: 2+21=41. Ciągłość w x=3 wymaga a=41.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać wartość funkcji w punkcie tak, aby funkcja z pierwiastkiem była ciągła.
Zadanie 21.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f(x)=x2−3x+2x2−1 nie jest określona w punktach x=1 i x=2. W którym z tych punktów można uzupełnić definicję funkcji f tak, aby otrzymana funkcja była ciągła? Podaj odpowiednią wartość i uzasadnij, dlaczego w drugim punkcie nie jest to możliwe.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:W punkcie x=1, przyjmując f(1)=−2. W punkcie x=2 nie jest to możliwe.
Rozwiązanie
Rozkładasz: x2−1=(x−1)(x+1) oraz x2−3x+2=(x−1)(x−2). Dla x=1, x=2 jest f(x)=x−2x+1. Punkt x=1: limx→1x−2x+1=−12=−2 (granica skończona), więc po przyjęciu f(1)=−2 funkcja jest ciągła w 1. Punkt x=2: licznik x+1→3>0, a mianownik x−2→0+ dla x→2+ oraz →0− dla x→2−. Zatem limx→2+f(x)=+∞ i limx→2−f(x)=−∞. Granica nie jest skończona, więc żadna liczba nie zapewni ciągłości w 2.
Sprawdzana umiejętność: Rozróżnić punkt nieciągłości usuwalnej od nieciągłości z granicą niewłaściwą.
Zadanie 22.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dla funkcji f(x)=x−12x+1 mamy f(0)=−1<0 oraz f(2)=5>0. Czy z tego wynika, że f ma miejsce zerowe w przedziale (0,2)? Znajdź miejsce zerowe funkcji f i wyjaśnij, dlaczego rozumowanie oparte na własności Darboux jest tu błędne.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Nie wynika. Jedynym miejscem zerowym jest x=−21∈/(0,2).
Rozwiązanie
Miejsce zerowe: 2x+1=0, x=−21 (wartość x=−21 należy do dziedziny). Nie leży ono w przedziale (0,2), więc wniosek jest fałszywy. Własność Darboux wymaga ciągłości funkcji na całym przedziale domkniętym [0,2]. Funkcja f nie jest określona w x=1∈(0,2): limx→1+f(x)=+∞ i limx→1−f(x)=−∞, więc wartości „przeskakują" ze strony ujemnej na dodatnią bez przejścia przez zero.
Sprawdzana umiejętność: Wyjaśnić, dlaczego nieciągłość wewnątrz przedziału uniemożliwia zastosowanie własności Darboux.
Zadanie 23.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż, że równanie x3−3x+1=0 ma dokładnie trzy rozwiązania rzeczywiste.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Trzy rozwiązania, po jednym w każdym z przedziałów (−2,0), (0,1), (1,2).
Rozwiązanie
Niech f(x)=x3−3x+1. Funkcja jest ciągła (wielomian). Obliczasz: f(−2)=−1, f(0)=1, f(1)=−1, f(2)=3. Ponieważ f(−2)⋅f(0)<0, f(0)⋅f(1)<0 i f(1)⋅f(2)<0, to z własności Darboux na każdym z przedziałów (−2,0), (0,1), (1,2) jest co najmniej jedno miejsce zerowe. Przedziały są rozłączne, więc równanie ma co najmniej trzy różne rozwiązania. Wielomian stopnia 3 ma co najwyżej trzy pierwiastki, zatem rozwiązań jest dokładnie trzy.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie trzech miejsc zerowych wielomianu, stosując własność Darboux na trzech przedziałach.
Zadanie 24.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż, że równanie 2x=x2 ma rozwiązanie w przedziale (−1,0).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Istnieje x0∈(−1,0) takie, że 2x0=x02.
Rozwiązanie
Niech f(x)=2x−x2. Funkcja f jest różnicą funkcji ciągłych, więc jest ciągła na [−1,0]. Mamy f(−1)=21−1=−21<0 oraz f(0)=1−0=1>0. Z własności Darboux istnieje x0∈(−1,0), dla którego f(x0)=0, czyli 2x0=x02.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie rozwiązania równania z funkcją wykładnicza i wielomianową.
Zadanie 25.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wykaż, że każdy wielomian W(x)=x5+ax4+bx3+cx2+dx+e o współczynnikach rzeczywistych ma co najmniej jedno miejsce zerowe.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wielomian przyjmuje wartości dodatnie i ujemne, więc na mocy własności Darboux ma miejsce zerowe.
Rozwiązanie
Dla x=0: W(x)=x5(1+xa+x2b+x3c+x4d+x5e). Nawias dąży do 1 przy x→±∞, a x5→+∞ dla x→+∞ oraz x5→−∞ dla x→−∞. Zatem limx→+∞W(x)=+∞ i limx→−∞W(x)=−∞. Istnieją więc liczby p<q, że W(p)<0 oraz W(q)>0. Wielomian jest funkcją ciągłą na [p,q], więc z własności Darboux istnieje x0∈(p,q), dla którego W(x0)=0.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać, że wielomian stopnia nieparzystego ma pierwiastek, wykorzystując granice w nieskończoności i własność Darboux.
Zadanie 26.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Funkcja f:[0,1]→[0,1] jest ciągła. Wykaż, że istnieje liczba c∈[0,1], dla której f(c)=c.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Funkcja g(x)=f(x)−x ma miejsce zerowe w [0,1].
Rozwiązanie
Niech g(x)=f(x)−x. Funkcja g jest ciągła na [0,1] jako różnica funkcji ciągłych. Ponieważ f(x)∈[0,1], mamy g(0)=f(0)≥0 oraz g(1)=f(1)−1≤0. Jeżeli g(0)=0 lub g(1)=0, to c=0 albo c=1. W przeciwnym razie g(0)>0>g(1) i z własności Darboux istnieje c∈(0,1), dla którego g(c)=0, czyli f(c)=c.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie punktu stałego funkcji ciągłej, wprowadzając funkcję pomocniczą.
Zadanie 27.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Funkcja f jest ciągła na przedziale [0,1] oraz f(0)=f(1). Wykaż, że istnieje liczba x∈[0,21], dla której f(x)=f(x+21).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Funkcja g(x)=f(x+21)−f(x) ma miejsce zerowe w [0,21].
Rozwiązanie
Niech g(x)=f(x+21)−f(x) dla x∈[0,21]. Funkcja g jest ciągła jako różnica funkcji ciągłych. Obliczasz: g(0)=f(21)−f(0) oraz g(21)=f(1)−f(21)=f(0)−f(21)=−g(0). Jeżeli g(0)=0, to x=0 spełnia warunek. W przeciwnym razie liczby g(0) i g(21)=−g(0) mają przeciwne znaki, więc z własności Darboux istnieje x∈(0,21), dla którego g(x)=0, czyli f(x)=f(x+21).
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie punktu, w którym funkcja przyjmuje tę samą wartość co przesunięta o stałą, z użyciem funkcji pomocniczej.
Zadanie 28.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcje f i g są ciągłe na przedziale [0,1], przy czym f(0)<g(0) oraz f(1)>g(1). Wykaż, że wykresy funkcji f i g mają punkt wspólny.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Funkcja h=f−g ma miejsce zerowe w przedziale (0,1).
Rozwiązanie
Niech h(x)=f(x)−g(x). Funkcja h jest ciągła na [0,1]. Mamy h(0)=f(0)−g(0)<0 oraz h(1)=f(1)−g(1)>0. Z własności Darboux istnieje x0∈(0,1), dla którego h(x0)=0, czyli f(x0)=g(x0). Punkt (x0,f(x0)) należy do obu wykresów.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie punktu wspólnego wykresów dwóch funkcji ciągłych przez zbadanie ich różnicy.
Zadanie 29.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x2−x3x2+1. Oblicz limn→∞f(n) oraz limn→∞f(n1) (rozważ n≥2).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:limn→∞f(n)=3, limn→∞f(n1)=−∞
Rozwiązanie
Pierwszy ciąg: f(n)=n2−n3n2+1=1−n13+n21→3. Drugi ciąg: f(n1)=n21−n1n23+1. Mnożysz licznik i mianownik przez n2: 1−nn2+3. Dzielisz przez n: n1−1n+n3. Licznik dąży do +∞, a mianownik do −1, więc ciąg dąży do −∞.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granice ciągów utworzonych z wartości funkcji wymiernej w punktach $n$ oraz $\frac{1}{n}$.
Zadanie 30.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x2+1. Oblicz granicę ciągu an=f(n+1)−f(n).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:1
Rozwiązanie
an=(n+1)2+1−n2+1. Mnożysz przez sprzężenie: an=(n+1)2+1+n2+1(n+1)2+1−(n2+1)=(n+1)2+1+n2+12n+1. Dzielisz przez n: (1+n1)2+n21+1+n212+n1→1+12=1.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę różnicy kolejnych wartości funkcji z pierwiastkiem.
Zadanie 31.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x+53x−1. Oblicz granice ciągów an=f(2n) oraz bn=f(2−n).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:limn→∞an=3, limn→∞bn=−51
Rozwiązanie
Ciąg an=2n+53⋅2n−1. Dzielisz przez 2n: 1+5⋅2−n3−2−n. Ponieważ 2−n→0, granica to 3. Ciąg bn=2−n+53⋅2−n−1. Ponieważ 2−n→0, licznik dąży do −1, a mianownik do 5, więc granica to −51.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granice ciągów utworzonych z wartości funkcji homograficznej w punktach $2^{n}$ oraz $2^{-n}$.
Zadanie 32.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x2+2x. Oblicz granicę ciągu an=n⋅(f(1+n1)−f(1)).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:4
Rozwiązanie
f(1)=3 oraz f(1+n1)=(1+n1)2+2(1+n1)=3+n4+n21. Stąd f(1+n1)−f(1)=n4+n21 i an=4+n1→4.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ciągu $n\left(f\left(1+\frac{1}{n}\right)-f(1)\right)$ dla funkcji kwadratowej.
Zadanie 33.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz granicę ciągu an=n(1+n2−1).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:1
Rozwiązanie
Mnożysz przez sprzężenie: 1+n2−1=1+n2+1(1+n2)−1=1+n2+1n2. Stąd an=1+n2+12→1+12=1.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ciągu $n\left(\sqrt{1+\frac{2}{n}}-1\right)$ przez sprzężenie.
Zadanie 34.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Oblicz granicę ciągu an=n(2+n11−21).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:−41
Rozwiązanie
Sprowadzasz do wspólnego mianownika: 2+n11−21=2(2+n1)2−(2+n1)=2(2+n1)−n1. Stąd an=2(2+n1)−1→4−1.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ciągu $n\left(f\left(2+\frac{1}{n}\right)-f(2)\right)$ dla funkcji wymiernej.
Zadanie 35.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Korzystając z definicji pochodnej, oblicz f′(2) dla funkcji f(x)=x2−3x.
Odpowiedź
Odpowiedź:f′(2)=1
Rozwiązanie
f(2)=4−6=−2. Z definicji f′(2)=limx→2x−2f(x)−f(2)=limx→2x−2x2−3x+2. Rozkładasz licznik: x2−3x+2=(x−1)(x−2). Dla x=2 iloraz jest równy x−1, więc f′(2)=1.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną funkcji kwadratowej w punkcie z definicji, jako granicę ilorazu różnicowego.
Zadanie 36.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż z definicji pochodnej, że dla a=0 funkcja f(x)=x1 ma w punkcie a pochodną równą −a21.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(a)=−a21
Rozwiązanie
f′(a)=limx→ax−ax1−a1. Licznik: x1−a1=axa−x=−axx−a. Dla x=a iloraz jest równy −ax1. Gdy x→a, otrzymujesz −a⋅a1=−a21.
Sprawdzana umiejętność: Wyprowadzić z definicji wzór na pochodną funkcji $\frac{1}{x}$ w dowolnym punkcie.
Zadanie 37.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Korzystając z definicji pochodnej, oblicz f′(4) dla funkcji f(x)=x.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(4)=41
Rozwiązanie
f(4)=2. f′(4)=limx→4x−4x−2. Mnożysz przez sprzężenie: (x−4)(x+2)(x−4)=x+21 dla x=4. Granica: 2+21=41.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć z definicji pochodną funkcji pierwiastkowej w punkcie, stosując sprzężenie.
Zadanie 38.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wykaż, że funkcja f(x)=∣x−1∣ nie ma pochodnej w punkcie x=1.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Granice jednostronne ilorazu różnicowego wynoszą 1 i −1, więc pochodna nie istnieje.
Rozwiązanie
f(1)=0. Iloraz różnicowy: x−1∣x−1∣. Dla x>1 jest równy 1, więc granica prawostronna to 1. Dla x<1 jest równy −1, więc granica lewostronna to −1. Granice jednostronne są różne, zatem granica ilorazu różnicowego w x=1 nie istnieje i funkcja nie ma pochodnej w tym punkcie.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać brak pochodnej funkcji z wartością bezwzględną przez porównanie granic jednostronnych ilorazu różnicowego.
Zadanie 39.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż, że funkcja f(x)=x∣x∣ ma pochodną w punkcie x=0, i oblicz f′(0).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(0)=0
Rozwiązanie
f(0)=0. Iloraz różnicowy: x−0x∣x∣−0=∣x∣ dla x=0. Ponieważ ∣x∣→0 przy x→0+ i przy x→0−, granica istnieje i wynosi 0. Zatem f′(0)=0.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać istnienie pochodnej w punkcie dla funkcji z wartością bezwzględną i obliczyć jej wartość.
Zadanie 40.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f jest określona wzorem
f(x)={x2ax+bdla x≤1dla x>1
Wyznacz a i b tak, aby funkcja f miała pochodną w punkcie x=1.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=2, b=−1
Rozwiązanie
Funkcja mająca pochodną w punkcie jest w nim ciągła, więc limx→1+f(x)=f(1)=1, czyli a+b=1. Pochodna lewostronna: limx→1−x−1x2−1=limx→1−(x+1)=2. Pochodna prawostronna: przy b=1−a jest x−1ax+b−1=x−1a(x−1)=a. Pochodna istnieje, gdy obie granice są równe: a=2. Wtedy b=1−a=−1.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać parametry funkcji sklejonej tak, aby była ciągła i miała pochodną w punkcie sklejenia.
Zadanie 41.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Oblicz pochodną funkcji f(x)=(2x2−3x)(x3+1) i wartość f′(1).
Odpowiedź
Odpowiedź:f′(x)=10x4−12x3+4x−3, f′(1)=−1
Rozwiązanie
Ze wzoru na pochodną iloczynu: f′(x)=(4x−3)(x3+1)+(2x2−3x)⋅3x2=4x4+4x−3x3−3+6x4−9x3=10x4−12x3+4x−3. Stąd f′(1)=10−12+4−3=−1.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną iloczynu wielomianów i jej wartość w punkcie.
Zadanie 42.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x2+1x2−1. Wyznacz f′(x) i oblicz f′(3).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(x)=(x2+1)24x, f′(3)=43
Rozwiązanie
Ze wzoru na pochodną ilorazu: f′(x)=(x2+1)22x(x2+1)−(x2−1)⋅2x=(x2+1)22x⋅2=(x2+1)24x. Dla x=3: (3+1)243=1643=43.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną ilorazu wielomianów i jej wartość w punkcie niewymiernym.
Zadanie 43.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x−2x2−3. Wyznacz dziedzinę funkcji f′ i rozwiąż równanie f′(x)=0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dziedzina: x=2; f′(x)=0 dla x=1 lub x=3.
Rozwiązanie
Dziedzina f to R∖{2}. Ze wzoru na pochodną ilorazu: f′(x)=(x−2)22x(x−2)−(x2−3)=(x−2)2x2−4x+3, dla x=2. Ułamek jest równy 0, gdy licznik jest równy 0 i x=2: x2−4x+3=(x−1)(x−3)=0, czyli x=1 lub x=3. Oba należą do dziedziny.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną funkcji wymiernej i rozwiązać równanie $f'(x)=0$ z uwzględnieniem dziedziny.
Zadanie 44.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz pochodną funkcji f(x)=x2+4x i podaj zbiór, w którym ta pochodna istnieje.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(x)=x2+4xx+2 dla x∈(−∞,−4)∪(0,+∞)
Rozwiązanie
Dziedzina f: x2+4x≥0, czyli x∈(−∞,−4]∪[0,+∞). Ze wzoru na pochodną złożenia: f′(x)=2x2+4x1⋅(2x+4)=x2+4xx+2. Wyrażenie jest określone, gdy pod pierwiastkiem jest liczba dodatnia: x∈(−∞,−4)∪(0,+∞). W punktach x=−4 i x=0 mianownik się zeruje, a licznik jest różny od 0, więc pochodna nie istnieje.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną złożenia z pierwiastkiem i wskazać zbiór, w którym pochodna istnieje.
Zadanie 45.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz pochodną funkcji f(x)=1+x1 dla x>0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(x)=−2x(1+x)21
Rozwiązanie
f(x)=(1+x)−1. Funkcja zewnętrzna u↦u−1 ma pochodną −u−2, a wewnętrzna 1+x ma pochodną 2x1. Zatem f′(x)=−(1+x)21⋅2x1=−2x(1+x)21.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną złożenia, w którym funkcją wewnętrzną jest pierwiastek.
Zadanie 46.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz pochodną funkcji f(x)=(x+1x−1)3 dla x=−1.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(x)=(x+1)46(x−1)2
Rozwiązanie
Pochodna wewnętrznej funkcji: (x+1x−1)′=(x+1)2(x+1)−(x−1)=(x+1)22. Ze wzoru na pochodną złożenia: f′(x)=3(x+1x−1)2⋅(x+1)22=(x+1)2(x+1)26(x−1)2=(x+1)46(x−1)2.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć pochodną potęgi funkcji homograficznej, łącząc wzór na pochodną złożenia i ilorazu.
Zadanie 47.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=ax3+bx2+x. Wyznacz a i b, jeśli f(1)=2 oraz f′(1)=0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=−3, b=4
Rozwiązanie
f′(x)=3ax2+2bx+1. Warunki: f(1)=a+b+1=2, czyli a+b=1, oraz f′(1)=3a+2b+1=0, czyli 3a+2b=−1. Z pierwszego: b=1−a. Podstawiasz: 3a+2−2a=−1, więc a=−3 i b=4. Sprawdzenie: f(1)=−3+4+1=2, f′(1)=−9+8+1=0.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć współczynniki wielomianu z wartości funkcji i jej pochodnej w punkcie.
Zadanie 48.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f(x)=ax+b spełnia warunki f(2)=2 oraz f′(2)=41. Wyznacz a i b.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=1, b=2
Rozwiązanie
f′(x)=2ax+ba. Z f(2)=2: 2a+b=2, czyli 2a+b=4. Wtedy f′(2)=2⋅2a=4a, a z warunku 4a=41 mamy a=1. Z 2a+b=4 otrzymujesz b=2. Sprawdzenie: f(x)=x+2, f(2)=2, f′(2)=2⋅21=41.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametry funkcji pierwiastkowej z wartości funkcji i jej pochodnej w punkcie.
Zadanie 49.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x3−3x2+mx. Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których równanie f′(x)=0 ma dwa różne rozwiązania rzeczywiste.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m<3
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−6x+m. Równanie kwadratowe ma dwa różne rozwiązania, gdy Δ>0: Δ=36−12m>0, czyli m<3.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości parametru, dla których pochodna wielomianu ma dwa różne miejsca zerowe.
Zadanie 50.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Funkcja f jest parzysta i ma pochodną w każdym punkcie zbioru liczb rzeczywistych. Wykaż, że funkcja f′ jest nieparzysta.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:f′(−a)=−f′(a) dla każdej liczby a.
Rozwiązanie
Ustal liczbę a. Z definicji f′(−a)=limh→0hf(−a+h)−f(−a). Ponieważ f jest parzysta, f(−a+h)=f(a−h) oraz f(−a)=f(a), więc f′(−a)=limh→0hf(a−h)−f(a)=−limh→0−hf(a+(−h))−f(a). Podstawienie k=−h (k→0 gdy h→0) daje −limk→0kf(a+k)−f(a)=−f′(a). Zatem f′(−a)=−f′(a) dla każdego a, czyli f′ jest nieparzysta.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać z definicji, że pochodna funkcji parzystej jest funkcją nieparzystą.
Zadanie 51.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f ma pochodną w punkcie x=2 i f′(2)=5. Oblicz limh→0hf(2+3h)−f(2−h).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:20
Rozwiązanie
Wstawiasz f(2): hf(2+3h)−f(2−h)=hf(2+3h)−f(2)−hf(2−h)−f(2). Pierwszy składnik: 3⋅3hf(2+3h)−f(2)→3f′(2)=15 (bo 3h→0 gdy h→0). Drugi składnik: hf(2−h)−f(2)=−−hf(2+(−h))−f(2)→−f′(2)=−5. Granica: 15−(−5)=20.
Sprawdzana umiejętność: Obliczyć granicę ilorazu różnicowego z niesymetrycznymi przyrostami, wiedząc, że pochodna w punkcie istnieje.
Zadanie 52.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Dana jest funkcja f(x)=x3−6x2+9x+1 określona dla wszystkich liczb rzeczywistych. Wyznacz przedziały monotoniczności funkcji f oraz jej ekstrema lokalne.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Funkcja rośnie w (−∞,1⟩ i w ⟨3,+∞), maleje w ⟨1,3⟩. Maksimum lokalne f(1)=5, minimum lokalne f(3)=1.
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−12x+9=3(x−1)(x−3). Pochodna jest dodatnia dla x<1 i x>3, ujemna dla 1<x<3. Zatem f rośnie w (−∞,1⟩ i w ⟨3,+∞) oraz maleje w ⟨1,3⟩. W punkcie x=1 pochodna zmienia znak z + na −, więc jest maksimum lokalne f(1)=1−6+9+1=5. W punkcie x=3 zmienia znak z − na +, więc jest minimum lokalne f(3)=27−54+27+1=1.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć przedziały monotoniczności i ekstrema lokalne wielomianu trzeciego stopnia.
Zadanie 53.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x4−4x3. Wyznacz przedziały monotoniczności funkcji f i wszystkie jej ekstrema lokalne. Uzasadnij, czy w punkcie x=0 funkcja ma ekstremum.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Maleje w (−∞,3⟩, rośnie w ⟨3,+∞). Minimum lokalne f(3)=−27. W punkcie x=0 nie ma ekstremum.
Rozwiązanie
f′(x)=4x3−12x2=4x2(x−3). Pochodna zeruje się dla x=0 i x=3. Czynnik 4x2 jest nieujemny, więc znak pochodnej zależy od znaku x−3: f′(x)<0 dla x<3, x=0, oraz f′(x)>0 dla x>3. Funkcja maleje w (−∞,3⟩ (punkt x=0 nie przerywa spadku) i rośnie w ⟨3,+∞). Minimum lokalne: f(3)=81−108=−27. W punkcie x=0 pochodna jest równa zero, ale nie zmienia znaku (po obu stronach jest ujemna), więc ekstremum tam nie ma.
Sprawdzana umiejętność: Rozpoznać, że zerowanie się pochodnej bez zmiany znaku nie daje ekstremum.
Zadanie 54.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz przedziały monotoniczności i ekstrema lokalne funkcji f(x)=x5−5x3.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Rośnie w (−∞,−3⟩ i w ⟨3,+∞), maleje w ⟨−3,3⟩. Maksimum lokalne f(−3)=63, minimum lokalne f(3)=−63.
Rozwiązanie
f′(x)=5x4−15x2=5x2(x2−3)=5x2(x−3)(x+3). Pochodna zeruje się dla x=0, x=±3. Czynnik 5x2 jest nieujemny, więc znak pochodnej wyznacza x2−3: dodatni dla x<−3 i x>3, ujemny dla −3<x<3, x=0. Zatem f rośnie w (−∞,−3⟩ i ⟨3,+∞) oraz maleje w ⟨−3,3⟩. W x=−3 jest maksimum lokalne: f(−3)=−93+153=63. W x=3 jest minimum lokalne: f(3)=−63. W x=0 pochodna nie zmienia znaku, więc nie ma tam ekstremum.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać monotoniczność i ekstrema wielomianu piątego stopnia z podwójnym zerem pochodnej.
Zadanie 55.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x2(x−3)2. Wyznacz przedziały monotoniczności funkcji f oraz jej ekstrema lokalne.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Maleje w (−∞,0⟩ i w ⟨23,3⟩, rośnie w ⟨0,23⟩ i w ⟨3,+∞). Minima lokalne f(0)=f(3)=0, maksimum lokalne f(23)=1681.
Rozwiązanie
Z reguły iloczynu: f′(x)=2x(x−3)2+x2⋅2(x−3)=2x(x−3)((x−3)+x)=2x(x−3)(2x−3). Miejsca zerowe pochodnej: 0, 23, 3. Wielomian f′ ma dodatni współczynnik przy najwyższej potędze, więc jest dodatni w (3,+∞), ujemny w (23,3), dodatni w (0,23), ujemny w (−∞,0). Stąd monotoniczność jak w odpowiedzi. Minima lokalne w x=0 i x=3 równe 0, maksimum lokalne w x=23: f(23)=49⋅49=1681.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć cztery przedziały monotoniczności wielomianu czwartego stopnia zapisanego w postaci iloczynowej.
Zadanie 56.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x2+1x. Wyznacz przedziały monotoniczności funkcji f i jej ekstrema lokalne.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Maleje w (−∞,−1⟩ i w ⟨1,+∞), rośnie w ⟨−1,1⟩. Minimum lokalne f(−1)=−21, maksimum lokalne f(1)=21.
Rozwiązanie
Dziedzina to R. f′(x)=(x2+1)21⋅(x2+1)−x⋅2x=(x2+1)21−x2. Mianownik jest dodatni, więc znak pochodnej to znak 1−x2: ujemny dla ∣x∣>1, dodatni dla ∣x∣<1. Funkcja maleje w (−∞,−1⟩ i ⟨1,+∞), rośnie w ⟨−1,1⟩. Minimum lokalne w x=−1: f(−1)=−21, maksimum lokalne w x=1: f(1)=21.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać monotoniczność i ekstrema funkcji wymiernej ze stałą dziedziną rzeczywistą.
Zadanie 57.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x−2x2. Wyznacz dziedzinę, przedziały monotoniczności i ekstrema lokalne tej funkcji.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dziedzina R∖{2}. Rośnie w (−∞,0⟩ i w ⟨4,+∞), maleje w ⟨0,2) i w (2,4⟩. Maksimum lokalne f(0)=0, minimum lokalne f(4)=8.
Rozwiązanie
Dziedzina: x=2. f′(x)=(x−2)22x(x−2)−x2=(x−2)2x2−4x=(x−2)2x(x−4). Mianownik jest dodatni w dziedzinie. f′>0 dla x<0 i x>4, f′<0 dla 0<x<4, x=2. Funkcja rośnie w (−∞,0⟩ i ⟨4,+∞), maleje w ⟨0,2) i (2,4⟩ (nie wolno połączyć tych dwóch przedziałów, bo 2 nie należy do dziedziny). Maksimum lokalne f(0)=0, minimum lokalne f(4)=216=8.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać monotoniczność funkcji wymiernej z wyłączonym punktem dziedziny.
Zadanie 58.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x−1x2−3x+3. a) Wyznacz przedziały monotoniczności i ekstrema lokalne funkcji f. b) Uzasadnij, że maksimum lokalne tej funkcji jest mniejsze od jej minimum lokalnego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a) Rośnie w (−∞,0⟩ i w ⟨2,+∞), maleje w ⟨0,1) i w (1,2⟩. Maksimum lokalne f(0)=−3, minimum lokalne f(2)=1. b) −3<1.
Rozwiązanie
a) Dziedzina: x=1. f′(x)=(x−1)2(2x−3)(x−1)−(x2−3x+3)=(x−1)2x2−2x=(x−1)2x(x−2). f′>0 dla x<0 i x>2, f′<0 dla 0<x<2, x=1. Stąd przedziały monotoniczności jak w odpowiedzi. Maksimum lokalne: f(0)=−13=−3. Minimum lokalne: f(2)=14−6+3=1. b) Wartość maksimum lokalnego −3 jest mniejsza od wartości minimum lokalnego 1. Nie ma w tym sprzeczności: ekstrema lokalne leżą na różnych gałęziach wykresu (po obu stronach asymptoty x=1) i opisują zachowanie funkcji tylko w sąsiedztwie danego punktu.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać funkcję wymierną i porównać wartości ekstremów lokalnych.
Zadanie 59.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których funkcja f(x)=31x3+mx2+(2m+3)x+1 jest rosnąca w zbiorze liczb rzeczywistych.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m∈⟨−1,3⟩
Rozwiązanie
f′(x)=x2+2mx+2m+3. Funkcja jest rosnąca w R wtedy i tylko wtedy, gdy f′(x)≥0 dla każdego x (zerowanie się pochodnej w pojedynczym punkcie nie psuje monotoniczności). Trójmian kwadratowy z dodatnim współczynnikiem przy x2 jest nieujemny wtedy i tylko wtedy, gdy Δ≤0. Δ=4m2−4(2m+3)=4(m2−2m−3)=4(m−3)(m+1). Warunek (m−3)(m+1)≤0 daje m∈⟨−1,3⟩.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości parametru, dla których wielomian jest rosnący w całym zbiorze liczb rzeczywistych.
Zadanie 60.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których funkcja f(x)=x3−3mx2+3(m+2)x nie ma ekstremów lokalnych.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m∈⟨−1,2⟩
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−6mx+3(m+2)=3(x2−2mx+m+2). Ekstremum lokalne wymaga zmiany znaku pochodnej, a to zachodzi wtedy i tylko wtedy, gdy trójmian x2−2mx+m+2 ma dwa różne miejsca zerowe, czyli Δ>0. Brak ekstremów oznacza więc Δ≤0 (dla Δ=0 pochodna jest nieujemna i zeruje się w jednym punkcie bez zmiany znaku). Δ=4m2−4(m+2)=4(m2−m−2)=4(m−2)(m+1). Zatem (m−2)(m+1)≤0, czyli m∈⟨−1,2⟩.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości parametru, dla których wielomian nie ma ekstremów lokalnych.
Zadanie 61.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których funkcja f(x)=x3+mx2−3x jest malejąca w przedziale ⟨−1,1⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m=0
Rozwiązanie
f′(x)=3x2+2mx−3. Funkcja jest malejąca w ⟨−1,1⟩ wtedy i tylko wtedy, gdy f′(x)≤0 dla x∈⟨−1,1⟩ (zerowanie się w pojedynczych punktach dopuszczamy). Wykresem f′ jest parabola o ramionach skierowanych w górę, więc na przedziale domkniętym jej wartości nie przekraczają 0 wtedy i tylko wtedy, gdy są niedodatnie na obu końcach. f′(−1)=3−2m−3=−2m≤0, czyli m≥0. f′(1)=3+2m−3=2m≤0, czyli m≤0. Jedyna możliwość to m=0. Sprawdzenie: f′(x)=3x2−3=3(x−1)(x+1)≤0 dla x∈⟨−1,1⟩.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametr, dla którego wielomian jest malejący w przedziale domkniętym, badając wartości pochodnej na końcach.
Zadanie 62.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=xx2+m określona dla x=0. a) Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których funkcja f ma ekstremum lokalne. b) Wyznacz m, dla którego minimum lokalne funkcji f jest równe 6.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a) m>0. b) m=9.
Rozwiązanie
f(x)=x+xm, f′(x)=1−x2m=x2x2−m. a) Dla m≤0 jest x2−m>0 dla x=0, czyli f′>0 w całej dziedzinie i ekstremów nie ma. Dla m>0 pochodna zeruje się w x=±m i zmienia tam znak, więc ekstrema istnieją. Odpowiedź: m>0. b) Dla m>0: f′<0 w (−m,0) i (0,m), f′>0 poza ⟨−m,m⟩, więc minimum lokalne jest w x=m i równa się f(m)=2m (maksimum lokalne w x=−m jest równe −2m). Z równania 2m=6 otrzymujesz m=9.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać istnienie ekstremów funkcji wymiernej z parametrem i dobrać parametr do wartości minimum.
Zadanie 63.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Funkcja f(x)=x−1x2+ax+b ma w punkcie x=3 ekstremum lokalne równe 6. Wyznacz a i b oraz sprawdź, czy jest to minimum, czy maksimum.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=0, b=3; jest to minimum lokalne.
Rozwiązanie
f′(x)=(x−1)2(2x+a)(x−1)−(x2+ax+b)=(x−1)2x2−2x−a−b. Warunek f′(3)=0: 9−6−a−b=0, czyli a+b=3. Warunek f(3)=6: 29+3a+b=6, czyli 3a+b=3. Odejmując, 2a=0, więc a=0, b=3. Wtedy f′(x)=(x−1)2x2−2x−3=(x−1)2(x−3)(x+1). Przy x=3 pochodna zmienia znak z − (dla 1<x<3) na + (dla x>3), więc jest to minimum lokalne f(3)=212=6.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć współczynniki funkcji wymiernej z warunków na ekstremum lokalne i sprawdzić jego rodzaj.
Zadanie 64.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dla m>0 dana jest funkcja f(x)=x2+mx określona w zbiorze liczb rzeczywistych. Wyznacz m, dla którego największa wartość funkcji f jest równa 61.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m=9
Rozwiązanie
f′(x)=(x2+m)2(x2+m)−2x2=(x2+m)2m−x2. Pochodna jest dodatnia w (−m,m) i ujemna poza przedziałem ⟨−m,m⟩, więc f ma maksimum lokalne w x=m: f(m)=2mm=2m1. Funkcja jest nieparzysta, dla x>m maleje i jest dodatnia, a dla x<−m jest ujemna, więc to maksimum jest największą wartością funkcji. Z równania 2m1=61 otrzymujesz m=3, m=9.
Sprawdzana umiejętność: Dobrać parametr tak, aby największa wartość funkcji wymiernej była równa danej liczbie.
Zadanie 65.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których równanie 2x3−3x2−12x+5=m ma trzy różne rozwiązania rzeczywiste.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m∈(−15,12)
Rozwiązanie
Niech f(x)=2x3−3x2−12x+5. f′(x)=6x2−6x−12=6(x−2)(x+1). Funkcja rośnie w (−∞,−1⟩, maleje w ⟨−1,2⟩, rośnie w ⟨2,+∞). Maksimum lokalne f(−1)=−2−3+12+5=12, minimum lokalne f(2)=16−12−24+5=−15. Ponieważ f(x)→−∞ przy x→−∞ i f(x)→+∞ przy x→+∞, prosta y=m przecina wykres w trzech punktach wtedy i tylko wtedy, gdy leży ściśle między minimum a maksimum lokalnym: −15<m<12.
Sprawdzana umiejętność: Określić liczbę rozwiązań równania z parametrem na podstawie ekstremów lokalnych wielomianu.
Zadanie 66.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Określ liczbę rozwiązań równania x4−8x2+3=m w zależności od parametru m.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dla m<−13: brak rozwiązań; dla m=−13: dwa; dla −13<m<3: cztery; dla m=3: trzy; dla m>3: dwa.
Rozwiązanie
Niech f(x)=x4−8x2+3. f′(x)=4x3−16x=4x(x−2)(x+2). Funkcja maleje w (−∞,−2⟩, rośnie w ⟨−2,0⟩, maleje w ⟨0,2⟩, rośnie w ⟨2,+∞). Minima lokalne f(±2)=16−32+3=−13, maksimum lokalne f(0)=3. Wykres jest symetryczny względem osi Oy, a f(x)→+∞ po obu stronach. Liczba punktów wspólnych z prostą y=m: m<−13 — prosta poniżej minimów: 0 rozwiązań; m=−13 — dotyka obu minimów: 2 rozwiązania; −13<m<3 — przecina każdą z czterech monotonicznych gałęzi: 4 rozwiązania; m=3 — przechodzi przez maksimum i dwie gałęzie zewnętrzne: 3 rozwiązania; m>3 — przecina tylko dwie gałęzie zewnętrzne: 2 rozwiązania.
Sprawdzana umiejętność: Przeprowadzić pełną dyskusję liczby rozwiązań równania z parametrem dla wielomianu parzystego.
Zadanie 67.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których równanie x3−3x2+m=0 ma dokładnie dwa różne rozwiązania rzeczywiste.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m=0 lub m=4
Rozwiązanie
Niech f(x)=x3−3x2+m. f′(x)=3x2−6x=3x(x−2). Maksimum lokalne f(0)=m, minimum lokalne f(2)=m−4. Wielomian trzeciego stopnia ma dokładnie dwa różne pierwiastki wtedy i tylko wtedy, gdy jedno z ekstremów lokalnych leży na osi Ox (dwukrotny pierwiastek w punkcie ekstremum i jeszcze jeden pierwiastek). f(0)=0 daje m=0: x3−3x2=x2(x−3), pierwiastki 0 i 3. f(2)=0 daje m=4: x3−3x2+4=(x+1)(x−2)2, pierwiastki −1 i 2.
Sprawdzana umiejętność: Znaleźć parametr, dla którego równanie wielomianowe ma dokładnie dwa różne rozwiązania.
Zadanie 68.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f(x)=x3+ax2+bx+1 ma w punkcie x=2 minimum lokalne równe −3. Wyznacz a i b.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=−3, b=0
Rozwiązanie
f′(x)=3x2+2ax+b. Warunek konieczny ekstremum: f′(2)=12+4a+b=0. Wartość w tym punkcie: f(2)=8+4a+2b+1=−3, czyli 4a+2b=−12. Z pierwszego równania 4a+b=−12, więc po odjęciu b=0 i a=−3. Sprawdzenie: f′(x)=3x2−6x=3x(x−2), pochodna zmienia znak w x=2 z − na +, więc jest to rzeczywiście minimum lokalne, a f(2)=8−12+1=−3.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć współczynniki wielomianu z warunku na minimum lokalne i jego wartość.
Zadanie 69.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f(x)=x3−6x2+9x−1 w przedziale ⟨0,5⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największa wartość 19 (dla x=5), najmniejsza wartość −1 (dla x=0 i x=3).
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−12x+9=3(x−1)(x−3). Do przedziału ⟨0,5⟩ należą punkty krytyczne x=1 i x=3. Obliczasz wartości w tych punktach i na końcach przedziału: f(0)=−1, f(1)=3, f(3)=−1, f(5)=125−150+45−1=19. Największa wartość to 19, najmniejsza to −1.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć największą i najmniejszą wartość wielomianu trzeciego stopnia w przedziale domkniętym.
Zadanie 70.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f(x)=x4−2x2−3 w przedziale ⟨−2,3⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największa wartość 60 (dla x=3), najmniejsza wartość −4 (dla x=−1 i x=1).
Rozwiązanie
f′(x)=4x3−4x=4x(x−1)(x+1). Punkty krytyczne x=−1, x=0, x=1 leżą w przedziale. f(−2)=16−8−3=5, f(−1)=1−2−3=−4, f(0)=−3, f(1)=−4, f(3)=81−18−3=60. Największa wartość to 60, najmniejsza to −4.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne wielomianu czwartego stopnia w przedziale domkniętym.
Zadanie 71.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f(x)=2x3−9x2+12x w przedziale ⟨−1,3⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największa wartość 9 (dla x=3), najmniejsza wartość −23 (dla x=−1).
Rozwiązanie
f′(x)=6x2−18x+12=6(x−1)(x−2). Oba punkty krytyczne należą do przedziału. f(−1)=−2−9−12=−23, f(1)=2−9+12=5, f(2)=16−36+24=4, f(3)=54−81+36=9. Najmniejsza wartość −23 jest przyjmowana na lewym końcu przedziału, a największa 9 na prawym. Maksimum lokalne f(1)=5 nie jest największą wartością w przedziale.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne w przedziale, którego lewy koniec leży przed jednym z ekstremów lokalnych.
Zadanie 72.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f(x)=x4−4x3+10 w przedziale ⟨−1,4⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największa wartość 15 (dla x=−1), najmniejsza wartość −17 (dla x=3).
Rozwiązanie
f′(x)=4x3−12x2=4x2(x−3). Punkty krytyczne: x=0 i x=3, oba w przedziale. Nie musisz badać, czy w x=0 jest ekstremum, wystarczy porównać wartości: f(−1)=1+4+10=15, f(0)=10, f(3)=81−108+10=−17, f(4)=256−256+10=10. Największa wartość to 15, najmniejsza to −17.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne w przedziale, gdy pochodna zeruje się bez zmiany znaku w jednym z punktów.
Zadanie 73.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wyznacz najmniejszą i największą wartość funkcji f(x)=x+x9 w przedziale ⟨1,6⟩.
Odpowiedź
Odpowiedź:Najmniejsza wartość 6, największa wartość 10.
Rozwiązanie
f′(x)=1−x29=x2(x−3)(x+3). W przedziale jest jeden punkt krytyczny x=3. f(1)=10, f(3)=6, f(6)=6+23=215. Najmniejsza wartość to 6, największa to 10.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne sumy liczby i jej odwrotności (z licznikiem) w przedziale.
Zadanie 74.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Wyznacz najmniejszą i największą wartość funkcji f(x)=x2+12x w przedziale ⟨21,3⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największa wartość 1, najmniejsza wartość 53.
Rozwiązanie
f′(x)=(x2+1)22(x2+1)−2x⋅2x=(x2+1)22(1−x2). W przedziale leży punkt krytyczny x=1. f(21)=451=54, f(1)=1, f(3)=106=53. Największa wartość to 1, najmniejsza to 53.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne funkcji wymiernej w przedziale zawierającym maksimum lokalne.
Zadanie 75.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz najmniejszą i największą wartość funkcji f(x)=x−1x2−4x+5 w przedziale ⟨2,5⟩.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Najmniejsza wartość 22−2, największa wartość 25.
Rozwiązanie
f(x)=x−3+x−12 dla x=1, więc f′(x)=1−(x−1)22=(x−1)2(x−1)2−2. Pochodna zeruje się dla x=1±2; w przedziale ⟨2,5⟩ leży tylko x=1+2≈2,41. Wartości: f(2)=11=1, f(1+2)=2−2+22=22−2≈0,83, f(5)=410=25. Największa wartość to 25, najmniejsza to 22−2 (jest mniejsza od 1, bo 22<3).
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wartości ekstremalne funkcji wymiernej, gdy punkt krytyczny jest niewymierny.
Zadanie 76.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dla pewnej liczby m funkcja f(x)=x3−3x2+m ma w przedziale ⟨−1,4⟩ największą wartość M i najmniejszą wartość n. Wyznacz m, dla którego M+n=10.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m=−1
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−6x=3x(x−2). Punkty krytyczne 0 i 2 leżą w przedziale. f(−1)=m−4, f(0)=m, f(2)=m−4, f(4)=16+m. Największa wartość to M=m+16, najmniejsza to n=m−4. Warunek: M+n=2m+12=10, stąd m=−1.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametr z warunku na sumę największej i najmniejszej wartości funkcji w przedziale.
Zadanie 77.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Dla a>0 niech f(x)=x3−3ax. Wyznacz najmniejszą wartość funkcji f w przedziale ⟨0,3⟩ w zależności od parametru a.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dla 0<a<9: −2aa. Dla a≥9: 27−9a.
Rozwiązanie
f′(x)=3x2−3a=3(x−a)(x+a). Dla x≥0 funkcja maleje w ⟨0,a⟩ i rośnie w ⟨a,+∞). Jeżeli a<3, czyli 0<a<9, to najmniejsza wartość w ⟨0,3⟩ jest w punkcie x=a: f(a)=aa−3aa=−2aa. Jeżeli a≥3, czyli a≥9, to f maleje w całym przedziale ⟨0,3⟩ i najmniejsza wartość to f(3)=27−9a. Dla a=9 oba wzory dają −54, więc wynik jest spójny.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć najmniejszą wartość funkcji w przedziale w zależności od parametru z rozbiciem na przypadki.
Zadanie 78.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Dla a>0 wyznacz największą wartość funkcji f(x)=x3−3x2 w przedziale ⟨0,a⟩ w zależności od a.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dla 0<a≤3: 0. Dla a>3: a3−3a2.
Rozwiązanie
f′(x)=3x(x−2). Dla x≥0: f maleje w ⟨0,2⟩ i rośnie w ⟨2,+∞). Zatem w każdym przedziale ⟨0,a⟩ największa wartość jest przyjmowana na jednym z końców, czyli jest równa max{f(0),f(a)}=max{0,a2(a−3)}. Dla 0<a≤3 jest a2(a−3)≤0, więc największa wartość to f(0)=0 (dla a=3 także f(3)=0). Dla a>3 jest a2(a−3)>0, więc największa wartość to f(a)=a3−3a2.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć największą wartość funkcji w przedziale ruchomym z rozbiciem na przypadki.
Zadanie 79.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wyznacz zbiór wartości funkcji f(x)=x2+x16 określonej dla x>0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:⟨12,+∞)
Rozwiązanie
f′(x)=2x−x216=x22(x3−8)=x22(x−2)(x2+2x+4). Trójmian x2+2x+4 jest dodatni, więc znak pochodnej to znak x−2. Funkcja maleje w (0,2⟩ i rośnie w ⟨2,+∞), więc najmniejsza wartość to f(2)=4+8=12. Gdy x→0+ lub x→+∞, wartości f(x)→+∞. Funkcja jest ciągła, więc przyjmuje wszystkie wartości od 12 w górę. Zbiór wartości: ⟨12,+∞).
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć zbiór wartości funkcji wymiernej na półprostej przez analizę ekstremum i zachowania na krańcach dziedziny.
Zadanie 80.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wyznacz zbiór wartości funkcji f(x)=x4+1x2 określonej w zbiorze liczb rzeczywistych.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:⟨0,21⟩
Rozwiązanie
f′(x)=(x4+1)22x(x4+1)−x2⋅4x3=(x4+1)22x(1−x4). Dla x>0 znak pochodnej to znak 1−x4: funkcja rośnie w ⟨0,1⟩ i maleje w ⟨1,+∞). Funkcja jest parzysta, więc na (−∞,0⟩ jest symetrycznie: rośnie w (−∞,−1⟩ i maleje w ⟨−1,0⟩. Maksima: f(±1)=21. Minimum: f(0)=0. Ponieważ f(x)≥0 oraz f(x)→0 przy x→±∞, to 0 jest najmniejszą wartością, a 21 największą. Funkcja jest ciągła, więc na ⟨0,1⟩ przyjmuje wszystkie wartości od 0 do 21. Zbiór wartości: ⟨0,21⟩.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć zbiór wartości funkcji wymiernej ograniczonej na całej prostej.
Zadanie 81.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wyznacz zbiór wartości funkcji f(x)=x2+1x2+x+1 określonej w zbiorze liczb rzeczywistych.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:⟨21,23⟩
Rozwiązanie
f′(x)=(x2+1)2(2x+1)(x2+1)−(x2+x+1)⋅2x=(x2+1)21−x2. Funkcja maleje w (−∞,−1⟩, rośnie w ⟨−1,1⟩, maleje w ⟨1,+∞). f(−1)=21, f(1)=23. Dla x→±∞ jest f(x)=1+x2+1x→1, a wartość 1 leży między 21 i 23. Na (−∞,−1⟩ funkcja maleje od wartości bliskich 1 do 21, w ⟨−1,1⟩ rośnie od 21 do 23, a na ⟨1,+∞) maleje od 23 ku 1. Zatem najmniejsza wartość to 21, największa to 23, a z ciągłości zbiór wartości to ⟨21,23⟩.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć zbiór wartości funkcji wymiernej, której asymptota pozioma leży między ekstremami.
Zadanie 82.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż, że dla każdej liczby rzeczywistej x prawdziwa jest nierówność x4+3≥4x.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Najmniejsza wartość x4−4x+3 jest równa 0, więc nierówność zachodzi.
Rozwiązanie
Niech g(x)=x4−4x+3. g′(x)=4x3−4=4(x−1)(x2+x+1). Trójmian x2+x+1 jest dodatni, więc g′<0 dla x<1 i g′>0 dla x>1. Funkcja g maleje w (−∞,1⟩ i rośnie w ⟨1,+∞), więc jej najmniejsza wartość to g(1)=1−4+3=0. Zatem g(x)≥0 dla każdego x, czyli x4+3≥4x.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać nierówność wielomianową przez wyznaczenie najmniejszej wartości funkcji.
Zadanie 83.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Wykaż, że dla każdej liczby x>0 prawdziwa jest nierówność x2+x2≥3.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Najmniejsza wartość lewej strony jest równa 3, więc nierówność zachodzi.
Rozwiązanie
Niech f(x)=x2+x2 dla x>0. f′(x)=2x−x22=x22(x3−1)=x22(x−1)(x2+x+1). Pochodna jest ujemna dla 0<x<1 i dodatnia dla x>1, więc f maleje w (0,1⟩ i rośnie w ⟨1,+∞). Najmniejsza wartość to f(1)=1+2=3. Zatem f(x)≥3 dla każdego x>0.
Sprawdzana umiejętność: Wykazać nierówność dla liczb dodatnich przez wyznaczenie najmniejszej wartości funkcji wymiernej.
Zadanie 84.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wyznacz wszystkie wartości parametru m, dla których nierówność x3−3x+m≥0 jest prawdziwa dla każdej liczby x≥0.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:m∈⟨2,+∞)
Rozwiązanie
Niech g(x)=x3−3x+m dla x≥0. g′(x)=3x2−3=3(x−1)(x+1). Na półprostej ⟨0,+∞) funkcja g maleje w ⟨0,1⟩ i rośnie w ⟨1,+∞), więc jej najmniejsza wartość to g(1)=1−3+m=m−2. Nierówność g(x)≥0 dla każdego x≥0 zachodzi wtedy i tylko wtedy, gdy najmniejsza wartość jest nieujemna: m−2≥0, czyli m≥2.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć parametr, dla którego nierówność zachodzi dla wszystkich liczb z półprostej, przez najmniejszą wartość funkcji.
Zadanie 85.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Funkcja f(x)=x3+ax2+bx+c ma ekstrema lokalne w punktach x=−1 i x=3, przy czym maksimum lokalne tej funkcji jest równe 5. Wyznacz a, b, c oraz minimum lokalne funkcji f.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a=−3, b=−9, c=0; minimum lokalne f(3)=−27.
Rozwiązanie
f′(x)=3x2+2ax+b ma miejsca zerowe −1 i 3, więc f′(x)=3(x+1)(x−3)=3x2−6x−9. Stąd a=−3, b=−9. Funkcja f ma dodatni współczynnik przy x3, więc w mniejszym z punktów krytycznych, x=−1, jest maksimum. f(−1)=−1+a−b+c=−1−3+9+c=5+c=5, więc c=0. Minimum lokalne: f(3)=27−27−27=−27.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć współczynniki wielomianu z położeń ekstremów i wartości jednego z nich, a następnie obliczyć drugie ekstremum.
Zadanie 86.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Prostokąt ma dwa wierzchołki na osi Ox, a dwa pozostałe na paraboli o równaniu y=12−x2, nad osią Ox; boki prostokąta są równoległe do osi układu współrzędnych. Wyznacz wymiary tego prostokąta, którego pole jest największe, i oblicz to pole.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wymiary 4×8, pole największe 32.
Rozwiązanie
Wierzchołki na paraboli mają współrzędne (−x,12−x2) i (x,12−x2), gdzie 0<x<12. Podstawa ma długość 2x, wysokość 12−x2. Pole: P(x)=2x(12−x2)=24x−2x3. P′(x)=24−6x2=6(2−x)(2+x). W przedziale (0,12) pochodna zeruje się tylko dla x=2, jest dodatnia dla 0<x<2 i ujemna dla x>2, więc P ma w x=2 największą wartość: P(2)=48−16=32. Wymiary: podstawa 2⋅2=4, wysokość 12−4=8.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję pola prostokąta wpisanego w parabolę i wyznaczyć jej największą wartość.
Zadanie 87.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Dana jest funkcja f(x)=x2+48. Prostokąt ma dwa wierzchołki na osi Ox symetrycznie względem początku układu, a dwa pozostałe na wykresie funkcji f. Wyznacz największe możliwe pole takiego prostokąta.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:4
Rozwiązanie
Niech wierzchołki na osi to (−x,0) i (x,0), x>0. Dwa pozostałe to (−x,f(x)) i (x,f(x)). Pole: P(x)=2x⋅x2+48=x2+416x. P′(x)=(x2+4)216(x2+4)−16x⋅2x=(x2+4)216(4−x2). Pochodna jest dodatnia dla 0<x<2 i ujemna dla x>2, więc największa wartość jest w x=2: P(2)=832=4.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję wymierną pola prostokąta pod wykresem i znaleźć jej największą wartość.
Zadanie 88.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Okno ma kształt prostokąta zakończonego u góry półkolem, którego średnicą jest górny bok prostokąta. Cały obwód okna (dolny bok, dwa boki pionowe i łuk półkola) jest równy 8 m. Wyznacz promień półkola, dla którego pole okna jest największe, oraz to pole.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Promień r=4+π8 m, pole największe 4+π32 m2.
Rozwiązanie
Niech r to promień półkola, h wysokość prostokąta. Obwód: 2r+2h+πr=8, więc h=28−(2+π)r, przy czym h>0 wymaga r<2+π8. Pole: A=2rh+2πr2=r(8−(2+π)r)+2πr2=8r−24+πr2. A′(r)=8−(4+π)r. Pochodna zeruje się dla r=4+π8, jest dodatnia dla mniejszych r i ujemna dla większych, a 4+π8<2+π8, więc ten punkt leży w dziedzinie. Pole największe: A=8r−24+πr2=4+π64−4+π32=4+π32. (Wtedy h=r.)
Sprawdzana umiejętność: Wyrazić pole figury złożonej przez jedną zmienną przy stałym obwodzie i znaleźć jego największą wartość.
Zadanie 89.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Z kwadratowego kartonu o boku 24 cm wycinamy w narożnikach cztery jednakowe kwadraty o boku x i zaginamy brzegi, otrzymując otwarte pudełko w kształcie prostopadłościanu. Wyznacz x, dla którego objętość pudełka jest największa, i oblicz tę objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:x=4 cm, objętość największa 1024 cm3.
Rozwiązanie
Dno pudełka jest kwadratem o boku 24−2x, wysokość to x, 0<x<12. V(x)=x(24−2x)2. V′(x)=(24−2x)2−4x(24−2x)=(24−2x)(24−6x). W przedziale (0,12) pochodna zeruje się tylko dla x=4; jest dodatnia dla 0<x<4 i ujemna dla 4<x<12. Zatem największa objętość: V(4)=4⋅162=1024 cm3.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję objętości pudełka z kwadratowego arkusza i znaleźć jej największą wartość.
Zadanie 90.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Z prostokątnego kartonu o wymiarach 15 cm ×24 cm wycinamy w narożnikach cztery kwadraty o boku x i zaginamy brzegi, otrzymując otwarte pudełko. Dla jakiego x objętość pudełka jest największa? Oblicz tę objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:x=3 cm, objętość największa 486 cm3.
Rozwiązanie
Wymiary pudełka: 15−2x, 24−2x, x; 0<x<7,5. V(x)=x(15−2x)(24−2x)=4x3−78x2+360x. V′(x)=12x2−156x+360=12(x2−13x+30)=12(x−3)(x−10). W przedziale (0;7,5) leży tylko x=3; pochodna jest dodatnia dla 0<x<3 i ujemna dla 3<x<7,5, więc objętość jest największa dla x=3: V(3)=3⋅9⋅18=486 cm3.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję objętości pudełka z prostokątnego arkusza i znaleźć jej największą wartość.
Zadanie 91.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Otwarty z góry zbiornik ma kształt prostopadłościanu o podstawie kwadratowej i objętości 32 m3. Wyznacz długość krawędzi podstawy i wysokość zbiornika, dla których pole powierzchni (dno i cztery ściany) jest najmniejsze, i oblicz to pole.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Krawędź podstawy 4 m, wysokość 2 m, najmniejsze pole 48 m2.
Rozwiązanie
Niech krawędź podstawy to a>0, wysokość h=a232. Pole: S(a)=a2+4ah=a2+a128. S′(a)=2a−a2128=a22(a3−64). Pochodna jest ujemna dla 0<a<4 i dodatnia dla a>4, więc S ma najmniejszą wartość dla a=4. Wtedy h=1632=2, a S(4)=16+32=48 m2.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wymiary prostopadłościanu o danej objętości, dla których pole powierzchni jest najmniejsze.
Zadanie 92.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Puszka ma kształt walca o objętości 54π cm3. Wyznacz promień podstawy i wysokość walca, dla których pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze, i oblicz to pole.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:r=3 cm, h=6 cm, najmniejsze pole 54π cm2.
Rozwiązanie
Z objętości πr2h=54π jest h=r254. Pole powierzchni całkowitej: S(r)=2πr2+2πrh=2πr2+r108π, r>0. S′(r)=4πr−r2108π=r24π(r3−27). Pochodna jest ujemna dla 0<r<3 i dodatnia dla r>3, więc najmniejsza wartość jest dla r=3. Wtedy h=954=6, a S(3)=18π+36π=54π cm2.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wymiary walca o danej objętości, dla których pole powierzchni całkowitej jest najmniejsze.
Zadanie 93.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W stożek o promieniu podstawy 6 i wysokości 9 wpisano walec, którego podstawa leży na podstawie stożka, a oś pokrywa się z osią stożka. Wyznacz promień podstawy walca, dla którego objętość walca jest największa, i oblicz tę objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Promień 4, objętość największa 48π.
Rozwiązanie
Niech r to promień walca, 0<r<6, a h jego wysokość. Przekrój osiowy daje podobne trójkąty: 9h=66−r, więc h=23(6−r)=9−23r. Objętość: V(r)=πr2h=π(9r2−23r3). V′(r)=π(18r−29r2)=29πr(4−r). W przedziale (0,6) pochodna jest dodatnia dla 0<r<4 i ujemna dla 4<r<6, więc największa objętość jest dla r=4: h=9−6=3, V=π⋅16⋅3=48π.
Sprawdzana umiejętność: Wyrazić promień i wysokość walca wpisanego w stożek przez jedną zmienną (podobieństwo) i zmaksymalizować objętość.
Zadanie 94.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Zbiornik w kształcie otwartego z góry prostopadłościanu o podstawie kwadratowej ma mieć objętość 8 m3. Dno kosztuje 60 zł za m2, a ściany boczne 30 zł za m2. Wyznacz wymiary zbiornika, dla których koszt materiału jest najmniejszy, i oblicz ten koszt.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Krawędź podstawy 2 m, wysokość 2 m, najmniejszy koszt 720 zł.
Rozwiązanie
Niech a>0 to krawędź podstawy, h=a28. Koszt: K(a)=60a2+30⋅4ah=60a2+a960. K′(a)=120a−a2960=a2120(a3−8). Pochodna jest ujemna dla 0<a<2 i dodatnia dla a>2, więc najmniejszy koszt jest dla a=2. Wtedy h=2, K(2)=240+480=720 zł.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję kosztu zbiornika z różnymi cenami materiałów i znaleźć jej najmniejszą wartość.
Zadanie 95.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Koszt całkowity wyprodukowania x tysięcy sztuk wyrobu (dla x>0) wyraża się wzorem K(x)=x3−6x2+20x+32 tysięcy złotych. Koszt jednostkowy to k(x)=xK(x). Dla jakiej wielkości produkcji koszt jednostkowy jest najmniejszy? Oblicz ten koszt jednostkowy.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:x=4 (czyli 4000 sztuk), najmniejszy koszt jednostkowy 20 zł.
Rozwiązanie
k(x)=x2−6x+20+x32, x>0. k′(x)=2x−6−x232=x22x3−6x2−32=x22(x−4)(x2+x+4). Trójmian x2+x+4 jest dodatni, więc k′<0 dla 0<x<4 i k′>0 dla x>4. Najmniejszy koszt jednostkowy jest dla x=4 i wynosi k(4)=16−24+20+8=20 (tysięcy zł na tysiąc sztuk, czyli 20 zł za sztukę).
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wielkość produkcji, dla której koszt jednostkowy jest najmniejszy.
Zadanie 96.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Samochód ma pokonać trasę 360 km ze stałą prędkością v km/h, gdzie v∈⟨40,100⟩. Koszt paliwa na 1 km wynosi 3600v2 zł, a kierowcy płaci się 120 zł za godzinę jazdy. Dla jakiej prędkości łączny koszt przejazdu jest najmniejszy i ile wynosi?
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:v=60 km/h, koszt 1080 zł.
Rozwiązanie
Czas jazdy to v360 h. Koszt: K(v)=360⋅3600v2+120⋅v360=10v2+v43200. K′(v)=5v−v243200=5v2v3−216000. Pochodna zeruje się dla v=60, jest ujemna dla v<60 i dodatnia dla v>60. Punkt 60 należy do przedziału ⟨40,100⟩. K(60)=360+720=1080 zł; dla porównania K(40)=1240 zł, K(100)=1432 zł. Najmniejszy koszt to 1080 zł przy 60 km/h.
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję kosztu przejazdu zależną od prędkości i znaleźć jej najmniejszą wartość w przedziale.
Zadanie 97.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Stężenie leku we krwi (w mg/l) po upływie t godzin od podania opisuje funkcja C(t)=t2+1612t, gdzie t≥0. W którym momencie stężenie jest największe i ile wynosi? Podaj, w którym przedziale czasu stężenie rośnie.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Największe stężenie 23 mg/l po 4 godzinach; stężenie rośnie w przedziale ⟨0,4⟩.
Rozwiązanie
C′(t)=(t2+16)212(t2+16)−12t⋅2t=(t2+16)212(16−t2). Dla 0≤t<4 jest C′>0, dla t>4 jest C′<0. Stężenie rośnie w ⟨0,4⟩, a potem maleje, więc największa wartość to C(4)=3248=23 mg/l.
Sprawdzana umiejętność: Zbadać funkcję wymierną opisującą stężenie substancji w czasie i wyznaczyć moment największej wartości.
Zadanie 98.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wysokość balonu nad ziemią (w metrach) po t minutach lotu, 0≤t≤8, opisuje funkcja h(t)=−t3+6t2+36t. Prędkość pionowa balonu jest równa h′(t). a) W którym momencie balon jest najwyżej i na jakiej wysokości? b) W którym momencie prędkość pionowa balonu jest największa i ile wynosi?
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a) Po 6 minutach, na wysokości 216 m. b) Po 2 minutach, prędkość 48 m/min.
Rozwiązanie
a) h′(t)=−3t2+12t+36=−3(t−6)(t+2). W przedziale ⟨0,8⟩ pochodna jest dodatnia dla 0≤t<6 i ujemna dla 6<t≤8. Balon wznosi się do t=6, potem opada: h(6)=−216+216+216=216 m. b) Prędkość v(t)=h′(t)=−3t2+12t+36 to funkcja kwadratowa na przedziale ⟨0,8⟩. v′(t)=−6t+12 zeruje się dla t=2, jest dodatnia dla t<2 i ujemna dla t>2. Największa prędkość to v(2)=−12+24+36=48 m/min. Porównanie z końcami: v(0)=36, v(8)=−60 (balon opada).
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć moment największej wysokości i moment największej prędkości, korzystając z pochodnej i pochodnej pochodnej.
Zadanie 99.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Zysk firmy (w tys. zł) w zależności od kwoty x (w tys. zł) przeznaczonej na reklamę, gdzie 0≤x≤8, wyraża się wzorem Z(x)=−31x3+3x2+10. Wyznacz kwotę na reklamę, dla której zysk jest największy, i oblicz ten zysk.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:x=6 tys. zł, zysk największy 46 tys. zł.
Rozwiązanie
Z′(x)=−x2+6x=x(6−x). W przedziale ⟨0,8⟩: Z′>0 dla 0<x<6 i Z′<0 dla 6<x≤8. Zysk rośnie do x=6, a potem maleje. Z(6)=−72+108+10=46. Dla porównania Z(0)=10, Z(8)=−3512+192+10=394≈31,3. Największy zysk to 46 tys. zł.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć wielkość nakładu, dla której zysk jest największy w przedziale, porównując z końcami.
Zadanie 100.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Na paraboli y=x2 znajdź punkty, których odległość od punktu A=(0,3) jest najmniejsza, i oblicz tę odległość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Punkty (±210,25), odległość 211.
Rozwiązanie
Punkt P=(x,x2). Odległość d jest najmniejsza, gdy najmniejszy jest jej kwadrat: g(x)=d2=x2+(x2−3)2=x4−5x2+9. g′(x)=4x3−10x=2x(2x2−5). Pochodna zeruje się dla x=0 i x=±25. Funkcja g maleje w (−∞,−25⟩, rośnie w ⟨−25,0⟩, maleje w ⟨0,25⟩, rośnie dalej. Minima: g(±25)=425−225+9=411; w x=0 jest maksimum lokalne g(0)=9. Najmniejsza odległość: d=411=211. Punkty: x=±210, y=x2=25.
Zadanie 101.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
Na wykresie funkcji y=x4, x>0, znajdź punkt najbliższy początku układu współrzędnych i oblicz jego odległość od początku układu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Punkt (2,2), odległość 22.
Rozwiązanie
Punkt P=(x,x4), x>0. Kwadrat odległości od początku: g(x)=x2+x216. g′(x)=2x−x332=x32(x4−16). Pochodna jest ujemna dla 0<x<2 i dodatnia dla x>2, więc najmniejszy kwadrat odległości jest dla x=2: g(2)=4+4=8. Punkt (2,2), odległość 8=22.
Sprawdzana umiejętność: Wyznaczyć punkt hiperboli najbliższy początkowi układu współrzędnych.
Zadanie 102.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnio trudne
W układzie współrzędnych (jednostka 1 km) w chwili t=0 statek A znajduje się w punkcie (−30,0) i płynie na wschód z prędkością 15 km/h, a statek B znajduje się w punkcie (0,60) i płynie na południe z prędkością 20 km/h. Po ilu godzinach od chwili t=0 odległość statków jest najmniejsza i ile wynosi?
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Po 2566=2,64 h, odległość 12 km.
Rozwiązanie
W chwili t statek A ma współrzędne (−30+15t,0), a statek B ma (0,60−20t). Kwadrat odległości: d2(t)=(15t−30)2+(60−20t)2=625t2−3300t+4500. Pochodna (d2)′=1250t−3300 zeruje się dla t=12503300=2566=2,64, jest ujemna przed tym momentem i dodatnia po nim. Wtedy d2=625⋅2,642−3300⋅2,64+4500=4356−8712+4500=144, więc d=12 km. (Obie współrzędne są wtedy dodatnie z odpowiednimi znakami: A=(9,6;0), B=(0;7,2), odległość 9,62+7,22=12.)
Sprawdzana umiejętność: Zbudować funkcję kwadratu odległości dwóch poruszających się obiektów i wyznaczyć jej najmniejszą wartość.
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności