W tej książce: objetosc, pole-powierzchni, ostroslup, pitagoras, czworokatny, stozek, prostopadloscian, graniastoslup, szescian, zadanie-praktyczne. 130 zadań z rozwiązaniami krok po kroku.
Część podstawowa
Zadanie 1.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Prostopadłościan ma trzy krawędzie wychodzące z jednego wierzchołka o długościach 3 cm, 4 cm i 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego prostopadłościanu jest równa
A.12 cm³
B.60 cm³
C.94 cm³
D.120 cm³
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Objętość prostopadłościanu to iloczyn trzech krawędzi wychodzących z jednego wierzchołka:
V=3⋅4⋅5=60
Objętość wynosi 60 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dodanie krawędzi zamiast ich pomnożenia: 3+4+5=12 — wariant A.
Obliczenie pola powierzchni całkowitej 2(12+15+20)=94 — wariant C.
Dopisanie czynnika 2 ze wzoru na pole: 2⋅60=120 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości prostopadłościanu z trzech krawędzi
Zadanie 2.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Prostopadłościan ma wymiary 2 dm ×4 dm ×5 dm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego prostopadłościanu jest równe
A.38 dm²
B.40 dm²
C.76 dm²
D.152 dm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Prostopadłościan ma sześć ścian, po dwie jednakowe. Liczymy pola trzech różnych ścian:
2⋅4=8,2⋅5=10,4⋅5=20
Każde z nich występuje dwa razy, więc
P=2⋅(8+10+20)=2⋅38=76
Pole powierzchni wynosi 76 dm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zapomniane podwojenie: policzone pola tylko trzech ścian, 8+10+20=38 — wariant A.
Obliczenie objętości 2⋅4⋅5=40 zamiast pola — wariant B.
Podwójne podwojenie: 2⋅76=152, czyli policzenie 4⋅(8+10+20) — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej prostopadłościanu
Zadanie 3.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą prostopadłościanu jest prostokąt o bokach 6 cm i 5 cm. Objętość tego prostopadłościanu jest równa 240 cm³.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego prostopadłościanu.
Odpowiedź
Odpowiedź:236 cm²
Rozwiązanie
Najpierw wysokość. Pole podstawy to 6⋅5=30 cm², a objętość to pole podstawy razy wysokość:
30⋅h=240⇒h=8
Pole powierzchni to dwie podstawy i cztery ściany boczne (dwie o wymiarach 6×8 i dwie o wymiarach 5×8):
P=2⋅30+2⋅6⋅8+2⋅5⋅8=60+96+80=236
Pole powierzchni całkowitej wynosi 236 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości prostopadłościanu: 8 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni całkowitej: 236 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Pomylenie objętości z polem: uczeń dzieli 240 przez 2⋅(30) albo przyjmuje 240 jako pole.
Pominięcie jednej pary ścian bocznych: 60+96=156.
Błąd w wysokości (h=240:11, czyli dzielenie przez sumę boków podstawy).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości prostopadłościanu z objętości i pola podstawy, a potem pola powierzchni całkowitej
Zadanie 4.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Suma długości wszystkich krawędzi prostopadłościanu jest równa 72 cm. Krawędzie wychodzące z jednego wierzchołka mają długości w stosunku 1:2:3.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego prostopadłościanu jest równa
A.6 cm³
B.162 cm³
C.198 cm³
D.216 cm³
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Prostopadłościan ma 12 krawędzi: po cztery o każdej z trzech długości a, b, c. Zatem
4(a+b+c)=72⇒a+b+c=18
Krawędzie mają długości x, 2x, 3x, więc 6x=18 i x=3. Krawędzie to 3, 6 i 9 cm.
V=3⋅6⋅9=162
Objętość wynosi 162 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dzielenie 72 przez 12 zamiast przez 4: x=1, krawędzie 1,2,3 i V=6 — wariant A.
Obliczenie pola powierzchni 2(18+27+54)=198 — wariant C.
Podzielenie sumy 18 na trzy równe części i obliczenie 63=216 — wariant D; uczeń zignorował stosunek.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie krawędzi prostopadłościanu z sumy krawędzi i stosunku, obliczanie objętości
Zadanie 5.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Sześcian ma krawędź długości 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego sześcianu jest równe
A.25 cm²
B.30 cm²
C.125 cm²
D.150 cm²
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sześcian ma sześć jednakowych ścian, każda to kwadrat o boku 5 cm.
P=6⋅52=6⋅25=150
Pole powierzchni wynosi 150 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole tylko jednej ściany, 25 cm² — wariant A.
Pomnożenie 6⋅5=30 zamiast 6⋅52 — wariant B.
Obliczenie objętości 53=125 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni sześcianu z długości krawędzi
Zadanie 6.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Pole powierzchni całkowitej sześcianu jest równe 54 cm².
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego sześcianu jest równa
A.3 cm³
B.9 cm³
C.27 cm³
D.729 cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Sześcian ma sześć jednakowych ścian, więc pole jednej ściany to
54:6=9
Ściana jest kwadratem o polu 9, więc krawędź ma długość 3 cm. Objętość:
V=33=27
Objętość wynosi 27 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na polu ściany 9 — wariant B.
Podanie samej długości krawędzi 3 zamiast objętości — wariant A.
Przyjęcie pola ściany 9 za długość krawędzi i obliczenie 93=729 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości sześcianu na podstawie jego pola powierzchni
Zadanie 7.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Pojemnik w kształcie sześcianu ma pojemność 64 litry. Pomiń grubość ścianek. Przyjmij, że 1 litr to 1 dm³.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni zewnętrznej tego pojemnika jest równe
A.16 dm²
B.24 dm²
C.96 dm²
D.384 dm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pojemność to objętość: 64 dm³. Szukamy krawędzi a takiej, że a3=64. Ponieważ 43=64, mamy a=4 dm.
Pole powierzchni sześcianu:
P=6a2=6⋅16=96
Pole wynosi 96 dm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole jednej ściany, 42=16 — wariant A.
Pomnożenie krawędzi przez 6 zamiast kwadratu: 6⋅4=24 — wariant B.
Pomnożenie objętości przez 6: 6⋅64=384 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni sześcianu na podstawie jego pojemności w litrach
Zadanie 8.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Prostopadłościan ma wymiary 1 cm ×4 cm ×8 cm. Przekątna prostopadłościanu to odcinek łączący dwa wierzchołki, które nie leżą na wspólnej ścianie.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Przekątna tego prostopadłościanu ma długość
A.17 cm
B.9 cm
C.13 cm
D.81 cm
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekątna prostopadłościanu jest przeciwprostokątną trójkąta, którego przyprostokątnymi są przekątna podstawy i krawędź boczna. Podstawa ma boki 1 i 4 cm, więc kwadrat jej przekątnej to
p2=12+42=17
Krawędź boczna ma 8 cm, więc
d2=p2+82=17+64=81⇒d=9
Przekątna ma długość 9 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na przekątnej podstawy 17 — wariant A.
Dodanie krawędzi: 1+4+8=13 — wariant C.
Pozostawienie d2=81 bez pierwiastka — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie przekątnej prostopadłościanu z trzech krawędzi
Zadanie 9.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą prostopadłościanu jest prostokąt o bokach 9 cm i 12 cm. Przekątna tego prostopadłościanu ma długość 17 cm.
Oblicz objętość tego prostopadłościanu.
Odpowiedź
Odpowiedź:864 cm³
Rozwiązanie
Najpierw przekątna podstawy, czyli przeciwprostokątna trójkąta o przyprostokątnych 9 i 12:
p2=92+122=225⇒p=15
Przekątna prostopadłościanu, przekątna podstawy i wysokość h tworzą trójkąt prostokątny, w którym przeciwprostokątna ma 17 cm:
h2+152=172⇒h2=289−225=64⇒h=8
V=9⋅12⋅8=864
Objętość wynosi 864 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie przekątnej podstawy (15 cm) i wysokości prostopadłościanu (8 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 864 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Pominięcie przekątnej podstawy: odjęcie od 17 długości boków, 17−9−12, zamiast kwadratów w trójkącie prostokątnym.
Dodanie kwadratów zamiast odjęcia: h2=289+225.
Obliczenie samej wysokości i podanie jej jako wyniku.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości prostopadłościanu z przekątnej i objętości
Zadanie 10.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą prostopadłościanu jest kwadrat. Wysokość prostopadłościanu jest równa 7 cm, a jego przekątna ma długość 9 cm.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego prostopadłościanu. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:144 cm²
Rozwiązanie
Przekątna prostopadłościanu, przekątna podstawy p i wysokość tworzą trójkąt prostokątny:
p2+72=92⇒p2=81−49=32
Przekątna kwadratu o boku a ma długość a2, więc p2=2a2:
2a2=32⇒a2=16⇒a=4
Pole powierzchni to dwie podstawy i cztery ściany boczne:
P=2⋅42+4⋅4⋅7=32+112=144
Pole powierzchni całkowitej wynosi 144 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie równania z twierdzenia Pitagorasa łączącego przekątną prostopadłościanu, przekątną podstawy i wysokość, np. p2+72=92. 1 p. — obliczenie boku podstawy: a=4 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni całkowitej: 144 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Utożsamienie przekątnej prostopadłościanu z przekątną podstawy: 2a2=81.
Przyjęcie p=a (przekątna podstawy równa bokowi).
Policzenie tylko pola bocznego 112 albo pominięcie jednej podstawy.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie boku kwadratowej podstawy z przekątnej prostopadłościanu i obliczanie pola powierzchni
Zadanie 11.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach wewnętrznych 60 cm ×30 cm ×40 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego akwarium jest równa
A.130 cm³
B.7200 cm³
C.72000 cm³
D.720000 cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Objętość prostopadłościanu to iloczyn jego wymiarów:
V=60⋅30⋅40=1800⋅40=72000
Objętość wynosi 72000 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dodanie wymiarów: 60+30+40=130 — wariant A.
Zgubione zero w mnożeniu — wariant B.
Dodatkowe zero w mnożeniu — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości prostopadłościanu w sytuacji praktycznej
Zadanie 12.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach wewnętrznych 80 cm ×35 cm ×40 cm (długość, szerokość, wysokość). Poziom wody sięga 5 cm poniżej górnej krawędzi akwarium.
Oblicz, ile litrów wody jest w akwarium. Przyjmij, że 1 litr to 1000 cm³.
Odpowiedź
Odpowiedź:98 litrów
Rozwiązanie
Woda tworzy prostopadłościan o tej samej podstawie co akwarium, ale o wysokości 40−5=35 cm.
V=80⋅35⋅35=2800⋅35=98000 cm3
Zamieniamy na litry: 98000:1000=98.
W akwarium jest 98 litrów wody.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie objętości wody w cm³: 98000 cm³. 1 p. — zamiana na litry: 98 l. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie pełnej wysokości 40 cm: 112 litrów.
Odjęcie 5 litrów od objętości całego akwarium.
Błąd w zamianie jednostek: 98000 litrów albo 9,8 litra.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości wody w zbiorniku i zamiana cm³ na litry
Zadanie 13.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Pudełko bez wieczka ma kształt prostopadłościanu o podstawie 20 cm ×15 cm i wysokości 10 cm. Na górze nie ma żadnej ścianki.
Oblicz, ile centymetrów kwadratowych kartonu potrzeba na wykonanie tego pudełka. Pomiń zakładki.
Odpowiedź
Odpowiedź:1000 cm²
Rozwiązanie
Pudełko ma dno i cztery ściany boczne. Górnej ściany nie liczymy.
Dno: 20⋅15=300 cm².
Dwie ściany o wymiarach 20×10: 2⋅200=400 cm². Dwie ściany o wymiarach 15×10: 2⋅150=300 cm².
P=300+400+300=1000
Potrzeba 1000 cm² kartonu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że liczymy pięć ścian (dno i cztery boczne), i poprawne obliczenie pól tych ścian. 1 p. — sumowanie: 1000 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Policzenie pola całkowitego, 1300 cm², czyli także wieczka.
Policzenie tylko jednej ściany z każdej pary bocznych.
Pomylenie wysokości z szerokością podstawy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni pudełka bez wieczka
Zadanie 14.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Pokój ma kształt prostopadłościanu o podstawie 5 m ×4 m i wysokości 2,5 m. Chcesz pomalować jedną warstwą farby ściany i sufit (podłogi nie malujesz). Drzwi i okno, które zajmują razem 6 m², nie będą malowane. Jeden litr farby wystarcza na 8 m² jednej warstwy, a farbę sprzedaje się w pojemnikach jednolitrowych.
Ile pojemników farby trzeba kupić? Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:8 pojemników
Rozwiązanie
Ściany to cztery prostokąty: dwa o wymiarach 5×2,5 i dwa o wymiarach 4×2,5.
Psˊcian=2⋅5⋅2,5+2⋅4⋅2,5=25+20=45 m2
Sufit: 5⋅4=20 m². Razem 65 m², po odjęciu drzwi i okna:
65−6=59 m2
Liczba litrów: 59:8=7,375. Farba jest tylko w pojemnikach jednolitrowych, więc trzeba kupić 8 pojemników, bo 7 nie wystarczy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola ścian i sufitu: 65 m². 1 p. — uwzględnienie okna i drzwi: 59 m². 1 p. — obliczenie 59:8=7,375 i zaokrąglenie w górę do 8 pojemników. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Dodanie podłogi do malowanej powierzchni.
Zaokrąglenie 7,375 w dół do 7 pojemników, choć farby nie starczy.
Pominięcie odjęcia drzwi i okna albo odjęcie ich od pola samych ścian i sufitu dwukrotnie.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie powierzchni do pomalowania w pokoju i liczby pojemników z farbą
Zadanie 15.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą graniastosłupa prawidłowego trójkątnego jest trójkąt równoboczny o boku 4 cm. Wysokość tego graniastosłupa jest równa 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego graniastosłupa jest równa
A.20 cm³
B.203 cm³
C.403 cm³
D.80 cm³
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Objętość graniastosłupa to pole podstawy razy wysokość. Podstawa jest trójkątem równobocznym o boku 4:
Pp=4423=43
V=43⋅5=203
Objętość wynosi 203 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pominięcie czynnika 3 i pomnożenie 4⋅5=20 — wariant A.
Użycie wzoru 2a23 zamiast 4a23 — wariant C.
Potraktowanie podstawy jak kwadratu: 42⋅5=80 — wariant D.
Graniastosłup prawidłowy trójkątny ma krawędź podstawy długości 6 cm i krawędź boczną długości 10 cm.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:180+183 cm²
Rozwiązanie
Pole powierzchni to dwie podstawy i trzy jednakowe ściany boczne (prostokąty 6×10).
Pole jednej podstawy (trójkąt równoboczny):
Pp=4623=93
Pole boczne: 3⋅6⋅10=180.
P=2⋅93+180=180+183
Pole powierzchni całkowitej wynosi 180+183 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola jednej podstawy 93 albo pola bocznego 180. 1 p. — poprawne dodanie: 180+183 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Policzenie czterech ścian bocznych zamiast trzech.
Policzenie tylko jednej podstawy.
Zły wzór na pole trójkąta równobocznego (brak dzielenia przez 4).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej graniastosłupa prawidłowego trójkątnego
Zadanie 17.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Objętość graniastosłupa prawidłowego trójkątnego jest równa 543 cm³, a jego wysokość ma długość 6 cm.
Oblicz pole powierzchni bocznej tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:108 cm²
Rozwiązanie
Z objętości wyznaczamy pole podstawy: Pp⋅6=543, więc Pp=93.
Podstawa jest trójkątem równobocznym o boku a:
4a23=93⇒a2=36⇒a=6
Powierzchnia boczna to trzy prostokąty 6×6:
Pb=3⋅6⋅6=108
Pole powierzchni bocznej wynosi 108 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości krawędzi podstawy: 6 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej: 108 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Podstawienie do wzoru na pole podstawy bez dzielenia objętości przez wysokość.
Rozwiązanie a2=36 jako a=18.
Obliczenie pola całkowitego zamiast bocznego.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie krawędzi podstawy graniastosłupa trójkątnego z objętości i obliczanie pola bocznego
Zadanie 18.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Z kawałka drutu o długości 96 cm zbudowano szkielet sześcianu: zużyto cały drut, a każdą krawędź sześcianu stanowi jeden odcinek drutu.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego sześcianu jest równa
A.64 cm³
B.384 cm³
C.512 cm³
D.4096 cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Sześcian ma 12 krawędzi o tej samej długości a:
12a=96⇒a=8
V=83=512
Objętość wynosi 512 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole jednej ściany 82=64 zamiast objętości — wariant A.
Pole powierzchni całkowitej 6⋅64=384 — wariant B.
Dzielenie 96 przez 6 (liczenie ścian zamiast krawędzi): a=16, V=4096 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości sześcianu na podstawie sumy długości jego krawędzi
Zadanie 19.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Z 27 jednakowych sześciennych kostek o krawędzi 2 cm zbudowano duży sześcian: wzdłuż każdej krawędzi dużego sześcianu leżą trzy kostki.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej dużego sześcianu jest równe
A.54 cm²
B.216 cm²
C.648 cm²
D.1296 cm²
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Wzdłuż krawędzi leżą trzy kostki po 2 cm, więc krawędź dużego sześcianu ma 3⋅2=6 cm.
P=6⋅62=6⋅36=216
Pole powierzchni wynosi 216 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie krawędzi 3 (liczba kostek) zamiast 6 cm: 6⋅9=54 — wariant A.
Zsumowanie pól powierzchni wszystkich kostek: 27⋅24=648 — wariant C.
Pomnożenie objętości 216 przez 6 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni dużego sześcianu zbudowanego z małych kostek
Zadanie 20.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą prostopadłościanu jest prostokąt, którego boki mają długości w stosunku 3:4. Wysokość prostopadłościanu jest równa 15 cm, a jego przekątna ma długość 25 cm.
Oblicz objętość tego prostopadłościanu. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:2880 cm³
Rozwiązanie
Przekątna prostopadłościanu, przekątna podstawy p i wysokość tworzą trójkąt prostokątny:
p2+152=252⇒p2=625−225=400⇒p=20
Boki podstawy to 3x i 4x. Przekątna podstawy:
(3x)2+(4x)2=202⇒25x2=400⇒x=4
Podstawa ma więc boki 12 cm i 16 cm.
V=12⋅16⋅15=192⋅15=2880
Objętość wynosi 2880 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie przekątnej podstawy: 20 cm. 1 p. — obliczenie boków podstawy: 12 cm i 16 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 2880 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie 25 jako przekątnej podstawy.
Podstawienie 3x+4x=20 zamiast równania z Pitagorasa.
Odjęcie 25−15=10 bez użycia kwadratów.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie wymiarów podstawy prostopadłościanu z przekątnej i stosunku boków oraz obliczanie objętości
Zadanie 21.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Graniastosłup prawidłowy czworokątny ma w podstawie kwadrat o boku 2 cm. Jego wysokość jest równa 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego graniastosłupa jest równe
A.20 cm²
B.40 cm²
C.44 cm²
D.48 cm²
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Graniastosłup ma dwie podstawy (kwadraty 2×2) i cztery ściany boczne (prostokąty 2×5).
P=2⋅22+4⋅2⋅5=8+40=48
Pole powierzchni wynosi 48 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Obliczenie objętości 2⋅2⋅5=20 — wariant A.
Policzenie samej powierzchni bocznej, 40 — wariant B.
Dodanie tylko jednej podstawy: 40+4=44 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej graniastosłupa prawidłowego czworokątnego
Zadanie 22.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
W graniastosłupie prawidłowym czworokątnym pole podstawy jest równe 36 cm², a pole powierzchni bocznej jest równe 240 cm².
Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:360 cm³
Rozwiązanie
Podstawa jest kwadratem o polu 36, więc krawędź podstawy ma a=6 cm.
Powierzchnia boczna to cztery prostokąty 6×h:
4⋅6⋅h=240⇒h=10
V=36⋅10=360
Objętość wynosi 360 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie krawędzi podstawy (6 cm) i wysokości (10 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 360 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Podzielenie 240 przez 6 zamiast przez 4⋅6 (zapomniane, że ścian bocznych jest cztery).
Przyjęcie 36 za krawędź podstawy.
Pomylenie pola bocznego z polem całkowitym.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie wymiarów graniastosłupa prawidłowego czworokątnego z pól i obliczanie objętości
Zadanie 23.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy czworokątny ma wysokość dwa razy dłuższą od krawędzi podstawy. Jego objętość jest równa 16 cm³.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego graniastosłupa jest równe
A.32 cm²
B.36 cm²
C.40 cm²
D.64 cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Niech a będzie krawędzią podstawy, wtedy wysokość to 2a.
V=a2⋅2a=2a3=16⇒a3=8⇒a=2
Wysokość: 2a=4. Pole powierzchni:
P=2⋅22+4⋅2⋅4=8+32=40
Pole wynosi 40 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Policzenie samej powierzchni bocznej, 32 — wariant A.
Dodanie tylko jednej podstawy: 32+4=36 — wariant B.
Podwojenie pola bocznego: 2⋅32=64 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie wymiarów graniastosłupa prawidłowego czworokątnego z objętości i zależności między krawędziami, obliczanie pola powierzchni
Zadanie 24.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Podstawą graniastosłupa prawidłowego sześciokątnego jest sześciokąt foremny o boku 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Najdłuższa przekątna podstawy tego graniastosłupa ma długość
A.5 cm
B.52 cm
C.53 cm
D.10 cm
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Sześciokąt foremny składa się z sześciu trójkątów równobocznych o boku 5, których wspólny wierzchołek jest środkiem sześciokąta. Najdłuższa przekątna przechodzi przez środek i składa się z dwóch boków takich trójkątów:
d=2⋅5=10
Najdłuższa przekątna ma długość 10 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie długości boku, 5 — wariant A.
Przeniesienie wzoru z kwadratu, 52 — wariant B.
Podanie krótszej przekątnej, 53 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: rozpoznawanie długości najdłuższej przekątnej sześciokąta foremnego
Zadanie 25.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy sześciokątny ma krawędź podstawy długości 4 cm i wysokość 5 cm.
Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:1203 cm³
Rozwiązanie
Podstawa to sześciokąt foremny, czyli sześć trójkątów równobocznych o boku 4:
Pp=6⋅4423=6⋅43=243
V=243⋅5=1203
Objętość wynosi 1203 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola podstawy: 243 cm². 1 p. — obliczenie objętości: 1203 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Policzenie pola jednego trójkąta (43) zamiast sześciu.
Podstawą graniastosłupa prawidłowego sześciokątnego jest sześciokąt foremny o boku 3 cm. Najdłuższa przekątna tego graniastosłupa, czyli odcinek łączący dwa najbardziej oddalone od siebie wierzchołki, ma długość 10 cm.
Oblicz objętość tego graniastosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:1083 cm³
Rozwiązanie
Najdłuższa przekątna graniastosłupa łączy końce najdłuższej przekątnej podstawy (długości 2⋅3=6) z jej odpowiednikiem w podstawie górnej. Razem z wysokością h tworzy trójkąt prostokątny o przeciwprostokątnej 10:
62+h2=102⇒h2=64⇒h=8
Pole podstawy (sześć trójkątów równobocznych o boku 3):
Pp=6⋅4323=2273
V=2273⋅8=1083
Objętość wynosi 1083 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie równania 62+h2=102 (z najdłuższą przekątną podstawy 6). 1 p. — obliczenie wysokości: 8 cm i pola podstawy 2273 cm². 1 p. — obliczenie objętości: 1083 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie krawędzi podstawy 3 zamiast jej najdłuższej przekątnej 6: 32+h2=102.
Błędne pole podstawy (jeden trójkąt albo kwadrat).
Pominięcie czynnika 3 w wyniku.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie wysokości graniastosłupa sześciokątnego z najdłuższej przekątnej i obliczanie objętości
Zadanie 27.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą graniastosłupa prawidłowego czworokątnego jest kwadrat o boku 52 cm. Przekątna graniastosłupa to odcinek łączący wierzchołek jednej podstawy z wierzchołkiem drugiej podstawy, niebędący krawędzią ani przekątną ściany. Przekątna graniastosłupa tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 45°.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Przekątna graniastosłupa ma długość
A.52 cm
B.10 cm
C.102 cm
D.20 cm
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Kąt między przekątną graniastosłupa a płaszczyzną podstawy to kąt między tą przekątną a jej rzutem na podstawę, czyli przekątną podstawy.
Przekątna kwadratu o boku 52:
p=52⋅2=10
Przekątna graniastosłupa d, przekątna podstawy p i wysokość tworzą trójkąt prostokątny, w którym kąt przy podstawie ma 45°:
cos45°=dp⇒d=2210=102
Przekątna ma długość 102 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie długości boku podstawy, 52 — wariant A.
Zatrzymanie się na przekątnej podstawy, 10 — wariant B.
Użycie 21 zamiast cos45°: 10:21=20 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie długości przekątnej graniastosłupa z kąta nachylenia do podstawy
Zadanie 28.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą graniastosłupa prawidłowego czworokątnego jest kwadrat o boku 32 cm. Przekątna graniastosłupa to odcinek łączący wierzchołek jednej podstawy z wierzchołkiem drugiej podstawy, niebędący krawędzią ani przekątną ściany. Przekątna graniastosłupa tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 60°.
Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:1083 cm³
Rozwiązanie
Przekątna podstawy (kwadrat o boku 32):
p=32⋅2=6
Przekątna graniastosłupa, przekątna podstawy i wysokość h tworzą trójkąt prostokątny, w którym kąt przy podstawie ma 60°. Wysokość jest przyprostokątną naprzeciw tego kąta:
tg60°=6h⇒h=63
Pole podstawy: (32)2=18.
V=18⋅63=1083
Objętość wynosi 1083 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości: 63 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 1083 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie boku podstawy 32 zamiast przekątnej 6 w równaniu z tangensem.
Pomylenie tg60°=3 z tg60°=33.
Pole podstawy policzone jako (32)⋅2.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości graniastosłupa prawidłowego czworokątnego z kąta nachylenia przekątnej do podstawy
Zadanie 29.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą prostopadłościanu jest prostokąt o bokach 6 cm i 8 cm. Wysokość prostopadłościanu jest równa 103 cm.
Oblicz miarę kąta, jaki przekątna tego prostopadłościanu tworzy z płaszczyzną jego podstawy.
Odpowiedź
Odpowiedź:60°
Rozwiązanie
Przekątna podstawy:
p=62+82=10
Szukany kąt α leży między przekątną prostopadłościanu a przekątną podstawy. Naprzeciw niego jest wysokość, przy nim przekątna podstawy:
tgα=10103=3⇒α=60°
Kąt ma miarę 60°.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie przekątnej podstawy: 10 cm i zapisanie tgα=10103. 1 p. — wyznaczenie kąta: 60°. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Wzięcie za przyprostokątną boku podstawy, np. tgα=8103.
Pomylenie tangensa z odwrotnością: 10310, co daje 30°.
Obliczenie kąta między przekątną a wysokością, czyli 30°.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie kąta nachylenia przekątnej prostopadłościanu do płaszczyzny podstawy
Zadanie 30.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą graniastosłupa prawidłowego sześciokątnego jest sześciokąt foremny o boku 4 cm. Najdłuższa przekątna tego graniastosłupa to odcinek łączący wierzchołek jednej podstawy z wierzchołkiem drugiej podstawy leżącym dokładnie naprzeciw niego (po drugiej stronie środka podstawy). Ta przekątna tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 60°.
Oblicz objętość tego graniastosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:576 cm³
Rozwiązanie
Rzutem najdłuższej przekątnej graniastosłupa na podstawę jest najdłuższa przekątna sześciokąta, czyli 2⋅4=8.
Razem z wysokością h tworzą trójkąt prostokątny z kątem 60° przy podstawie:
tg60°=8h⇒h=83
Pole podstawy: 6⋅4423=243.
V=243⋅83=24⋅8⋅3=576
Objętość wynosi 576 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że rzutem przekątnej jest przekątna podstawy o długości 8 cm, i zapisanie tg60°=8h. 1 p. — obliczenie wysokości 83 cm i pola podstawy 243 cm². 1 p. — obliczenie objętości: 576 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie boku 4 albo krótszej przekątnej 43 zamiast 8.
Błędne pole podstawy.
Rachunek z pierwiastkami: 3⋅3=3 pominięte lub zapisane jako 3.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości graniastosłupa sześciokątnego z kąta nachylenia najdłuższej przekątnej do podstawy
Zadanie 31.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą graniastosłupa prawidłowego czworokątnego jest kwadrat o boku 6 cm. Przekątna jednej ze ścian bocznych tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 60°.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego graniastosłupa jest równa
A.216 cm³
B.2163 cm³
C.2166 cm³
D.648 cm³
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Ściana boczna jest prostokątem 6×h prostopadłym do podstawy. Rzutem jej przekątnej na podstawę jest krawędź podstawy o długości 6, więc w trójkącie prostokątnym z kątem 60° przy podstawie:
tg60°=6h⇒h=63
V=62⋅63=2163
Objętość wynosi 2163 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie tg60°=1, czyli h=6 — wariant A.
Wzięcie przekątnej podstawy 62 jako rzutu: h=66 — wariant C.
Pomnożenie przez 3 dwukrotnie — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości graniastosłupa z kąta nachylenia przekątnej ściany bocznej do podstawy
Zadanie 32.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy trójkątny ma krawędź podstawy długości 6 cm. Przekątna ściany bocznej tworzy z krawędzią podstawy należącą do tej ściany kąt 30°.
Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:54 cm³
Rozwiązanie
Ściana boczna jest prostokątem 6×h. Przekątna tej ściany, krawędź podstawy (6) i krawędź boczna h tworzą trójkąt prostokątny z kątem 30° przy krawędzi podstawy:
tg30°=6h⇒h=6⋅33=23
Pole podstawy: 4623=93.
V=93⋅23=54
Objętość wynosi 54 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości: 23 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 54 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Pomylenie tg30°=33 z 3, co daje h=63.
Użycie sinusa albo cosinusa w trójkącie, w którym znamy dwa boki prostopadłe.
Błędne pole podstawy trójkąta równobocznego.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości graniastosłupa prawidłowego trójkątnego z kąta między przekątną ściany a krawędzią podstawy
Zadanie 33.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
W graniastosłupie prawidłowym czworokątnym przekątna ściany bocznej ma długość 13 cm i tworzy z płaszczyzną podstawy kąt α, dla którego sinα=1312.
Oblicz objętość tego graniastosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:300 cm³
Rozwiązanie
Przekątna ściany bocznej, krawędź podstawy a i krawędź boczna h tworzą trójkąt prostokątny. Kąt α leży między przekątną a krawędzią podstawy, więc h jest przyprostokątną naprzeciw α:
sinα=13h=1312⇒h=12
Z twierdzenia Pitagorasa:
a2+122=132⇒a2=169−144=25⇒a=5
V=52⋅12=300
Objętość wynosi 300 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości z sinusa: h=12 cm. 1 p. — obliczenie krawędzi podstawy: a=5 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 300 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Pomylenie sinusa z cosinusem: przyjęcie, że 12 to długość krawędzi podstawy.
Odjęcie zamiast kwadratów: a=13−12=1.
Przyjęcie, że 13 to przekątna podstawy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości graniastosłupa z przekątnej ściany bocznej i sinusa kąta nachylenia do podstawy
Zadanie 34.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Krawędź sześcianu zwiększono dwukrotnie.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego sześcianu zwiększyła się
A.2 razy
B.4 razy
C.6 razy
D.8 razy
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Niech pierwotna krawędź ma długość a. Objętość: a3.
Nowa krawędź ma 2a, więc nowa objętość to
(2a)3=8a3
Objętość zwiększyła się 8 razy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie, że objętość rośnie tyle samo razy co krawędź — wariant A.
Użycie kwadratu zamiast sześcianu (tak rośnie pole) — wariant B.
Pomnożenie 2⋅3 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: określanie, jak zmienia się objętość sześcianu po zmianie jego krawędzi
Zadanie 35.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Objętość sześcianu zwiększono 8 razy.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni tego sześcianu zwiększyło się
A.2 razy
B.4 razy
C.8 razy
D.16 razy
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Objętość rośnie jak sześcian krawędzi: k3=8, więc krawędź zwiększyła się k=2 razy.
Pole powierzchni rośnie jak kwadrat krawędzi:
k2=22=4
Pole powierzchni zwiększyło się 4 razy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Zatrzymanie się na zmianie krawędzi, 2 razy — wariant A.
Przyjęcie, że pole zmienia się tak jak objętość — wariant C.
Podniesienie 8 do kwadratu i wzięcie pierwiastka z błędem, albo 24 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: określanie, jak zmienia się pole powierzchni sześcianu, gdy znana jest zmiana objętości
Zadanie 36.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o podstawie 50 cm ×40 cm. Woda sięgała w nim do wysokości 20 cm. Do akwarium wrzucono kamień, który całkowicie zanurzył się w wodzie, a poziom wody podniósł się do 23 cm. Woda nie wylała się.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość kamienia wyrażona w dm³ jest równa
A.6 dm³
B.60 dm³
C.600 dm³
D.6000 dm³
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Objętość kamienia jest równa objętości warstwy wody, o którą podniósł się poziom. Podniósł się o 23−20=3 cm.
V=50⋅40⋅3=6000 cm3
Zamieniamy na dm³: 1 dm³ =1000 cm³, więc 6000 cm³ =6 dm³.
Kamień ma objętość 6 dm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Brak zamiany jednostek: 6000 — wariant D.
Błędna zamiana (1 dm³ =100 cm³ lub =10 cm³) — warianty C i B.
Użycie wysokości 23 zamiast różnicy poziomów.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości zanurzonego ciała z różnicy poziomów wody i zamiana jednostek
Zadanie 37.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Pojemnik w kształcie prostopadłościanu o wymiarach wewnętrznych 30 cm ×20 cm ×10 cm jest pełen wody. Całą wodę przelano do pustego naczynia w kształcie prostopadłościanu, którego podstawą jest kwadrat o boku 20 cm. Naczynie to jest dość wysokie, aby woda się w nim zmieściła.
Oblicz, na jaką wysokość sięga woda w drugim naczyniu.
Odpowiedź
Odpowiedź:15 cm
Rozwiązanie
Objętość wody nie zmienia się podczas przelewania:
V=30⋅20⋅10=6000 cm3
W drugim naczyniu woda tworzy prostopadłościan o podstawie 20⋅20=400 cm² i szukanej wysokości h:
400⋅h=6000⇒h=15
Woda sięga na wysokość 15 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie objętości wody: 6000 cm³. 1 p. — obliczenie wysokości: 15 cm. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Policzenie pola podstawy drugiego naczynia jako 20 zamiast 400.
Przyjęcie, że wysokość wody jest taka sama jak w pierwszym pojemniku (10 cm).
Dzielenie objętości przez obwód albo przez bok podstawy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości wody po przelaniu do naczynia o innej podstawie
Zadanie 38.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Podstawą graniastosłupa prostego jest romb, którego przekątne mają długości 6 cm i 8 cm. Krawędź boczna graniastosłupa ma długość 10 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni bocznej tego graniastosłupa jest równe
A.100 cm²
B.200 cm²
C.240 cm²
D.400 cm²
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekątne rombu przecinają się pod kątem prostym i dzielą się na połowy, więc bok rombu jest przeciwprostokątną trójkąta o przyprostokątnych 3 i 4:
a2=32+42=25⇒a=5
Powierzchnia boczna to cztery prostokąty 5×10:
Pb=4⋅5⋅10=200
Pole powierzchni bocznej wynosi 200 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Policzenie tylko dwóch ścian bocznych: 100 — wariant A.
Obliczenie objętości 26⋅8⋅10=240 — wariant C.
Przyjęcie, że bok rombu to 10: 4⋅10⋅10=400 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni bocznej graniastosłupa prostego o podstawie rombu
Zadanie 39.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Sześcian o krawędzi 10 cm ma otwór wywiercony na wylot. Otwór ma przekrój kwadratowy o boku 2 cm, przebiega od środka jednej ściany do środka ściany przeciwległej, a jego ścianki są równoległe do krawędzi sześcianu.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tej bryły, wliczając ścianki wewnątrz otworu. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:672 cm²
Rozwiązanie
Pole powierzchni pełnego sześcianu:
6⋅102=600
Dwa wejścia otworu usuwają z ścian po kwadracie 2×2, czyli 2⋅4=8 cm² powierzchni.
Wewnątrz otworu są cztery ścianki, każda to prostokąt 2×10:
4⋅2⋅10=80
P=600−8+80=672
Pole powierzchni wynosi 672 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola powierzchni pełnego sześcianu: 600 cm² i uwzględnienie ubytku 8 cm². 1 p. — obliczenie pola ścianek wewnątrz otworu: 80 cm². 1 p. — obliczenie pola powierzchni: 672 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Zapomnienie o ściankach wewnątrz otworu: 600−8=592.
Dodanie wejść do otworu zamiast ich odjęcia: 600+8+80.
Policzenie ścianek otworu tylko dla dwóch par zamiast czterech.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni sześcianu z wywierconym otworem
Zadanie 40.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Pusty zbiornik ma kształt prostopadłościanu o podstawie 2 m ×1,5 m i wysokości 1,2 m. Napełniamy go wodą, która wpływa z szybkością 20 litrów na minutę, aż do całkowitego napełnienia. Przyjmij, że 1 m³ =1000 litrów.
Oblicz, ile godzin trwa napełnianie zbiornika.
Odpowiedź
Odpowiedź:3 godziny
Rozwiązanie
Pojemność zbiornika:
V=2⋅1,5⋅1,2=3,6 m3=3600 litroˊw
Czas napełniania w minutach: 3600:20=180 minut. Ponieważ 180 minut to 3 godziny, napełnianie trwa 3 godziny.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pojemności zbiornika w litrach: 3600 l. 1 p. — obliczenie czasu: 180 minut, czyli 3 godziny. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Błąd w zamianie jednostek: 3,6 m³ to 360 litrów albo 36000 litrów.
Podanie czasu w minutach bez zamiany na godziny.
Dzielenie przez 60 zamiast przez 20 w kroku z szybkością napełniania.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie czasu napełniania zbiornika z objętości i natężenia dopływu
Zadanie 41.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 6 cm, a wysokość ostrosłupa (odcinek od wierzchołka S do środka podstawy) ma długość 4 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego ostrosłupa jest równa
A.48 cm³
B.72 cm³
C.96 cm³
D.144 cm³
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Objętość ostrosłupa to jedna trzecia iloczynu pola podstawy i wysokości. Pole podstawy: 62=36.
V=31⋅36⋅4=48
Objętość wynosi 48 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pominięcie czynnika 31: 36⋅4=144 — wariant D.
Użycie 21 zamiast 31 (jak w trójkącie): 72 — wariant B.
Użycie 32 zamiast 31: 96 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi podstawy i wysokości
Zadanie 42.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 6 cm, a objętość ostrosłupa jest równa 96 cm³.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Wysokość tego ostrosłupa (odcinek od wierzchołka S do środka podstawy) jest równa
A.38 cm
B.8 cm
C.16 cm
D.24 cm
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Pole podstawy: 62=36. Wstawiamy do wzoru na objętość ostrosłupa:
31⋅36⋅H=96⇒12H=96⇒H=8
Wysokość ma 8 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pominięcie mnożenia przez 3: H=96:36=38 — wariant A.
Dzielenie objętości przez krawędź podstawy: 96:6=16 — wariant C.
Pomnożenie wyniku przez 3 jeszcze raz — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie wysokości ostrosłupa z objętości i pola podstawy
Zadanie 43.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 62 cm, a krawędź boczna SA ma długość 10 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:192 cm³
Rozwiązanie
Środek podstawy O leży w połowie przekątnej kwadratu. Przekątna: 62⋅2=12, więc AO=6.
Trójkąt AOS jest prostokątny (kąt prosty przy O), więc
H2+62=102⇒H2=64⇒H=8
Pole podstawy: (62)2=72.
V=31⋅72⋅8=192
Objętość wynosi 192 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 8 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 192 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Wzięcie za AO połowy krawędzi podstawy (32) zamiast połowy przekątnej.
Wzięcie całej przekątnej, 12, w trójkącie z krawędzią boczną 10 (nie istnieje taki trójkąt prostokątny).
Pominięcie czynnika 31.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi bocznej i krawędzi podstawy
Zadanie 44.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 10 cm. Wysokość ściany bocznej poprowadzona z wierzchołka S (czyli wysokość trójkąta SBC opuszczona na krawędź BC) ma długość 13 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:400 cm³
Rozwiązanie
Wysokość ostrosłupa H, wysokość ściany bocznej 13 i odcinek łączący środek podstawy ze środkiem krawędzi BC tworzą trójkąt prostokątny. Ten ostatni odcinek ma długość połowy krawędzi podstawy, czyli 5:
H2+52=132⇒H2=144⇒H=12
V=31⋅102⋅12=400
Objętość wynosi 400 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 12 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 400 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie całej krawędzi podstawy (10) zamiast jej połowy w trójkącie prostokątnym.
Przyjęcie 13 za wysokość ostrosłupa i obliczenie V=31⋅100⋅13.
Dodanie kwadratów zamiast odjęcia.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi podstawy i wysokości ściany bocznej
Zadanie 45.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 8 cm, a wysokość każdej ściany bocznej (poprowadzona z wierzchołka S) ma długość 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa jest równe
A.64 cm²
B.80 cm²
C.112 cm²
D.144 cm²
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Ściana boczna to trójkąt o podstawie 8 i wysokości 5:
P△=21⋅8⋅5=20
Ścian bocznych jest cztery: 4⋅20=80. Dodajemy pole podstawy 82=64:
P=80+64=144
Pole powierzchni wynosi 144 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole samej podstawy, 64 — wariant A.
Pole samej powierzchni bocznej, 80 — wariant B.
Dodanie do pola bocznego połowy podstawy (80+32=112) — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi podstawy i wysokości ściany bocznej
Zadanie 46.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 6 cm, a wysokość ostrosłupa (odcinek od wierzchołka S do środka podstawy) ma długość 4 cm.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:96 cm²
Rozwiązanie
Najpierw wysokość h ściany bocznej. Razem z wysokością ostrosłupa (4) i połową krawędzi podstawy (3) tworzy trójkąt prostokątny:
h2=42+32=25⇒h=5
Pole jednej ściany bocznej: 21⋅6⋅5=15, więc cztery ściany to 60 cm². Pole podstawy: 36 cm².
P=60+36=96
Pole powierzchni wynosi 96 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ściany bocznej: 5 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni całkowitej: 96 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie wysokości ostrosłupa 4 jako wysokości ściany bocznej.
Użycie całej krawędzi podstawy, 6, zamiast połowy w trójkącie prostokątnym.
Pominięcie podstawy w sumie.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi podstawy i wysokości ostrosłupa
Zadanie 47.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 10 cm, a krawędź boczna SA ma długość 13 cm.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:340 cm²
Rozwiązanie
Ściana boczna jest trójkątem równoramiennym o ramionach 13 i podstawie 10. Jej wysokość h dzieli podstawę na dwie części po 5:
h2+52=132⇒h2=144⇒h=12
Pole jednej ściany bocznej: 21⋅10⋅12=60, więc cztery ściany to 240. Pole podstawy: 100.
P=240+100=340
Pole powierzchni wynosi 340 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie trójkąta prostokątnego z ramieniem 13 i połową podstawy 5 oraz zapisanie równania h2+52=132. 1 p. — obliczenie wysokości ściany bocznej: 12 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni całkowitej: 340 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie krawędzi bocznej 13 za wysokość ściany bocznej: P=4⋅65+100=360.
Użycie całej podstawy 10 zamiast jej połowy w trójkącie prostokątnym.
Pominięcie pola podstawy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z krawędzi podstawy i krawędzi bocznej
Zadanie 48.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź boczna SA ma długość 12 cm i tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 60° (jest to kąt SAO, gdzie O to środek podstawy).
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Wysokość tego ostrosłupa jest równa
A.6 cm
B.62 cm
C.63 cm
D.12 cm
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Trójkąt AOS jest prostokątny z kątem prostym przy O. Przeciwprostokątna to krawędź boczna SA=12, a wysokość SO=H leży naprzeciw kąta 60°:
sin60°=12H⇒H=12⋅23=63
Wysokość ma 63 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie cosinusa zamiast sinusa: 12⋅21=6 — wariant A (to długość AO).
Pomylenie wartości sinusa i cosinusa kąta 60° albo użycie sin45° — wariant B.
Podanie długości krawędzi bocznej — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wysokości ostrosłupa z kąta nachylenia krawędzi bocznej do płaszczyzny podstawy
Zadanie 49.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 6 cm. Ściana boczna jest nachylona do płaszczyzny podstawy pod kątem 60°. Kąt ten to kąt między wysokością ściany bocznej poprowadzoną z wierzchołka S a jej rzutem na podstawę (odcinkiem łączącym środek podstawy ze środkiem krawędzi podstawy).
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:363 cm³
Rozwiązanie
Rzutem wysokości ściany bocznej na podstawę jest odcinek od środka kwadratu do środka krawędzi, o długości połowy boku: 3. Wysokość ostrosłupa H jest przyprostokątną naprzeciw kąta 60°:
tg60°=3H⇒H=33
V=31⋅62⋅33=363
Objętość wynosi 363 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 33 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 363 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie połowy przekątnej podstawy (32) zamiast połowy krawędzi w trójkącie z kątem.
Użycie całej krawędzi 6: H=63.
Pominięcie 31 we wzorze na objętość.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa z kąta nachylenia ściany bocznej do podstawy
Zadanie 50.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 10 cm. Ściany boczne są nachylone do płaszczyzny podstawy pod kątem 60°. Kąt ten to kąt między wysokością ściany bocznej poprowadzoną z wierzchołka S a jej rzutem na podstawę (odcinkiem łączącym środek podstawy ze środkiem krawędzi podstawy).
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:300 cm²
Rozwiązanie
Niech h będzie wysokością ściany bocznej. Jej rzut na podstawę to odcinek długości połowy krawędzi podstawy, czyli 5. W trójkącie prostokątnym z kątem 60° przy podstawie, rzut jest przyprostokątną przy tym kącie:
cos60°=h5⇒21=h5⇒h=10
Pole jednej ściany bocznej: 21⋅10⋅10=50, cztery ściany: 200. Pole podstawy: 102=100.
P=200+100=300
Pole powierzchni wynosi 300 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie zależności cos60°=h5 i obliczenie h=10 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej: 200 cm². 1 p. — obliczenie pola powierzchni całkowitej: 300 cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie sin60° albo tg60° zamiast cosinusa, co daje złą wysokość ściany.
Użycie całej krawędzi podstawy 10 zamiast jej połowy w zależności z kątem.
Pominięcie podstawy w sumie.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni ostrosłupa z kąta nachylenia ścian bocznych do podstawy
Zadanie 51.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą ostrosłupa prawidłowego trójkątnego ABCS jest trójkąt równoboczny ABC o boku 63 cm, a wierzchołek S leży nad środkiem tego trójkąta. Krawędź boczna SA ma długość 10 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:723 cm³
Rozwiązanie
Środek O trójkąta równobocznego o boku a jest oddalony od wierzchołka o 3a3:
AO=363⋅3=6
Trójkąt AOS jest prostokątny:
H2+62=102⇒H=8
Pole podstawy: 4(63)23=41083=273.
V=31⋅273⋅8=723
Objętość wynosi 723 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odległości środka podstawy od wierzchołka (6 cm) i wysokości ostrosłupa (8 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 723 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Wzięcie za AO wysokości trójkąta podstawy 2a3=9 zamiast 3a3.
Wzięcie za AO promienia okręgu wpisanego 6a3=3.
Błąd w polu podstawy.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego trójkątnego z krawędzi podstawy i krawędzi bocznej
Zadanie 52.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Czworościan foremny to ostrosłup, którego wszystkie cztery ściany są jednakowymi trójkątami równobocznymi. Krawędź pewnego czworościanu foremnego ma długość 4 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego czworościanu jest równe
A.43 cm²
B.123 cm²
C.163 cm²
D.323 cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Każda ściana to trójkąt równoboczny o boku 4:
P△=4423=43
Ścian jest cztery:
P=4⋅43=163
Pole powierzchni wynosi 163 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole jednej ściany — wariant A.
Policzenie trzech ścian (bez podstawy) — wariant B.
Użycie wzoru 2a23 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni czworościanu foremnego
Zadanie 53.(0–1 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą ostrosłupa prawidłowego trójkątnego ABCS jest trójkąt równoboczny ABC o boku 6 cm, a wierzchołek S leży nad środkiem O tego trójkąta. Krawędź boczna SA tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 45° (jest to kąt SAO).
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego ostrosłupa jest równa
A.63 cm³
B.18 cm³
C.183 cm³
D.54 cm³
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Odległość środka trójkąta równobocznego od wierzchołka:
AO=363=23
W trójkącie prostokątnym AOS kąt przy A ma 45°, więc jest to trójkąt równoramienny i H=SO=AO=23.
Pole podstawy: 4623=93.
V=31⋅93⋅23=31⋅54=18
Objętość wynosi 18 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie wysokości H=2 zamiast 23 — wariant A.
Przyjęcie wysokości H=6 (równej krawędzi podstawy) — wariant C.
Pominięcie czynnika 31 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego trójkątnego z kąta nachylenia krawędzi bocznej do podstawy
Zadanie 54.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą ostrosłupa prawidłowego trójkątnego ABCS jest trójkąt równoboczny ABC o boku 63 cm, a wierzchołek S leży nad środkiem O tego trójkąta. Wysokość ściany bocznej SBC poprowadzona z wierzchołka S ma długość 5 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:363 cm³
Rozwiązanie
Wysokość ściany bocznej SBC spada w środek M krawędzi BC. Odcinek OM to promień okręgu wpisanego w podstawę:
OM=6a3=663⋅3=3
Trójkąt OMS jest prostokątny z przeciwprostokątną SM=5:
H2+32=52⇒H=4
Pole podstawy: 4(63)23=273.
V=31⋅273⋅4=363
Objętość wynosi 363 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odległości środka podstawy od krawędzi podstawy: 3 cm. 1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 4 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 363 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie wysokości trójkąta podstawy (9) albo odległości od wierzchołka (6) zamiast promienia okręgu wpisanego (3).
Błąd w polu podstawy.
Pominięcie czynnika 31.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego trójkątnego z wysokości ściany bocznej
Zadanie 55.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Podstawą ostrosłupa prawidłowego sześciokątnego jest sześciokąt foremny o boku 4 cm, a wierzchołek ostrosłupa leży nad środkiem tego sześciokąta. Krawędź boczna ma długość 5 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:243 cm³
Rozwiązanie
W sześciokącie foremnym odległość środka od każdego wierzchołka jest równa boku, czyli 4. Krawędź boczna, wysokość ostrosłupa i ten odcinek tworzą trójkąt prostokątny:
H2+42=52⇒H=3
Pole podstawy: 6⋅4423=243.
V=31⋅243⋅3=243
Objętość wynosi 243 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 3 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 243 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Wzięcie za odległość od środka do wierzchołka długości 2⋅4 albo 2.
Błędne pole podstawy (jeden trójkąt równoboczny).
Pominięcie czynnika 31.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego sześciokątnego z krawędzi podstawy i krawędzi bocznej
Zadanie 56.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy sześciokątny ma w podstawie sześciokąt foremny o boku 6 cm. Krawędź boczna ma długość 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni bocznej tego ostrosłupa jest równe
A.12 cm²
B.36 cm²
C.72 cm²
D.144 cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Ściana boczna jest trójkątem równoramiennym o ramionach 5 i podstawie 6. Jej wysokość h dzieli podstawę na części po 3:
h2+32=52⇒h=4
Pole jednej ściany: 21⋅6⋅4=12. Ścian jest sześć:
Pb=6⋅12=72
Pole powierzchni bocznej wynosi 72 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole jednej ściany — wariant A.
Policzenie trzech ścian zamiast sześciu — wariant B.
Pominięcie czynnika 21 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni bocznej ostrosłupa prawidłowego sześciokątnego
Zadanie 57.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Ostrosłup ma 14 krawędzi.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Liczba ścian tego ostrosłupa (wraz z podstawą) jest równa
A.6
B.7
C.8
D.14
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Jeśli podstawą jest wielokąt o n bokach, to ostrosłup ma n krawędzi podstawy i n krawędzi bocznych, razem 2n krawędzi.
2n=14⇒n=7
Ścian bocznych jest 7, a do tego podstawa:
7+1=8
Ostrosłup ma 8 ścian.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podzielenie 14 przez 2 i zatrzymanie się: n=7 — wariant B (bez podstawy).
Dzielenie 14 przez 3 albo przez 2 i odjęcie — wariant A.
Utożsamienie liczby ścian z liczbą krawędzi — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: liczenie ścian i krawędzi ostrosłupa
Zadanie 58.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Dach wieży ma kształt ostrosłupa prawidłowego czworokątnego. Podstawa dachu jest kwadratem o boku 8 m, a wysokość dachu (od wierzchołka do środka podstawy) wynosi 3 m. Dach pokrywa się blachą tylko na ścianach bocznych, a do zamówienia dolicza się 10% zapasu na docinki.
Oblicz, ile metrów kwadratowych blachy trzeba zamówić.
Odpowiedź
Odpowiedź:88 m²
Rozwiązanie
Wysokość h ściany bocznej tworzy z wysokością dachu (3) i połową boku podstawy (4) trójkąt prostokątny:
h2=32+42=25⇒h=5
Pole czterech ścian bocznych:
Pb=4⋅21⋅8⋅5=80 m2
Z zapasem 10%: 1,1⋅80=88.
Trzeba zamówić 88 m² blachy.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej: 80 m². 1 p. — doliczenie 10% zapasu: 88 m². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie wysokości dachu 3 jako wysokości ściany bocznej: Pb=48.
Policzenie także podstawy (której dach nie ma).
Doliczenie zapasu w złej proporcji (10 m² zamiast 10%).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie powierzchni dachu w kształcie ostrosłupa z zapasem materiału
Zadanie 59.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Krawędź podstawy ma długość 6 cm, a krawędź boczna SA ma długość 34 cm. Kąt α to kąt nachylenia ściany bocznej do płaszczyzny podstawy, czyli kąt między wysokością ściany bocznej poprowadzoną z wierzchołka S a jej rzutem na podstawę (odcinkiem łączącym środek podstawy ze środkiem krawędzi podstawy).
Oblicz tgα. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:34
Rozwiązanie
Najpierw wysokość h ściany bocznej. Dzieli ona krawędź podstawy na części po 3, więc w trójkącie prostokątnym z krawędzią boczną:
h2+32=(34)2⇒h2=34−9=25⇒h=5
Wysokość ostrosłupa H liczymy z trójkąta prostokątnego o przeciwprostokątnej h=5 i przyprostokątnej 3 (rzut wysokości ściany na podstawę):
H2+32=52⇒H=4
Kąt α leży przy przyprostokątnej 3, naprzeciw H:
tgα=3H=34
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ściany bocznej: 5 cm. 1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 4 cm. 1 p. — obliczenie tgα=34. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie przekątnej podstawy albo połowy przekątnej zamiast połowy krawędzi.
Zapisanie tgα=43 (odwrócony stosunek).
Obliczenie sinα albo tg kąta między krawędzią boczną a podstawą.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie tangensa kąta nachylenia ściany bocznej do podstawy w ostrosłupie
Zadanie 60.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma w podstawie kwadrat ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem tego kwadratu. Wszystkie krawędzie tego ostrosłupa (osiem krawędzi: cztery podstawy i cztery boczne) mają długość 6 cm.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:362 cm³
Rozwiązanie
Przekątna podstawy: 62, więc odległość środka podstawy od wierzchołka to 32.
Krawędź boczna 6, wysokość H i ten odcinek tworzą trójkąt prostokątny:
H2+(32)2=62⇒H2=36−18=18⇒H=32
V=31⋅62⋅32=362
Objętość wynosi 362 cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ostrosłupa: 32 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 362 cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie połowy krawędzi podstawy (3) zamiast połowy przekątnej (32): H=33.
Użycie całej przekątnej podstawy.
Pominięcie czynnika 31.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego czworokątnego o wszystkich krawędziach równej długości
Zadanie 61.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Walec ma promień podstawy 3 cm i wysokość 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego walca jest równa
A.15π cm³
B.30π cm³
C.45π cm³
D.90π cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Objętość walca to pole podstawy razy wysokość. Podstawa jest kołem o promieniu 3:
V=πr2h=π⋅32⋅5=45π
Objętość wynosi 45π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie wzoru na objętość stożka, 31πr2h=15π — wariant A.
Obliczenie pola powierzchni bocznej 2πrh=30π — wariant B.
Podwojenie wyniku ze wzoru na pole — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości walca z promienia podstawy i wysokości
Zadanie 62.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Walec ma promień podstawy 2 cm i wysokość 6 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego walca jest równe
A.24π cm²
B.28π cm²
C.32π cm²
D.48π cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Pole powierzchni całkowitej to dwie podstawy i powierzchnia boczna (po rozwinięciu prostokąt o bokach 2πr i h).
P=2πr2+2πrh=2π⋅4+2π⋅2⋅6=8π+24π=32π
Pole wynosi 32π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Policzenie samej powierzchni bocznej, 24π — wariant A.
Dodanie tylko jednej podstawy: 4π+24π=28π — wariant B.
Podwojenie powierzchni bocznej — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej walca
Zadanie 63.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekrój osiowy walca (czyli przekrój płaszczyzną przechodzącą przez oś walca) jest kwadratem o polu 64 cm².
Oblicz objętość tego walca.
Odpowiedź
Odpowiedź:128π cm³
Rozwiązanie
Przekrój osiowy walca jest prostokątem o bokach równych średnicy podstawy i wysokości. Tutaj jest to kwadrat o polu 64, więc jego bok ma 8 cm.
Zatem średnica podstawy to 8, promień r=4, a wysokość h=8.
V=πr2h=π⋅16⋅8=128π
Objętość wynosi 128π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie promienia podstawy (4 cm) i wysokości (8 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 128π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie boku kwadratu 8 za promień: V=π⋅64⋅8=512π.
Przyjęcie, że 64 to pole podstawy.
Pomylenie bolka 8 z polem: 64 policzone jako 32.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości walca z pola kwadratowego przekroju osiowego
Zadanie 64.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekrój osiowy walca (czyli przekrój płaszczyzną przechodzącą przez oś walca) jest prostokątem, którego przekątna ma długość 10 cm. Wysokość walca jest równa 8 cm.
Oblicz objętość tego walca.
Odpowiedź
Odpowiedź:72π cm³
Rozwiązanie
Przekrój osiowy jest prostokątem o bokach: średnica podstawy d i wysokość 8. Przekątna tego prostokąta ma 10:
d2+82=102⇒d2=36⇒d=6
Promień podstawy to 3.
V=π⋅32⋅8=72π
Objętość wynosi 72π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie średnicy podstawy: 6 cm (promienia 3 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 72π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie d=6 za promień: V=π⋅36⋅8=288π.
Dodanie kwadratów zamiast odjęcia.
Odjęcie liczb zamiast kwadratów: 10−8=2.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości walca z przekątnej przekroju osiowego i wysokości
Zadanie 65.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Powierzchnia boczna walca po rozwinięciu na płaszczyznę jest prostokątem o wymiarach 8π cm ×6 cm. Dłuższy bok tego prostokąta ma długość równą obwodowi podstawy walca.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego walca jest równa
A.24π cm³
B.48π cm³
C.96π cm³
D.384π cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Obwód podstawy to 8π, więc 2πr=8π i r=4. Wysokość walca to krótszy bok prostokąta: h=6.
V=πr2h=π⋅16⋅6=96π
Objętość wynosi 96π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie r=2 (dzielenie 8π przez 4π): 24π — wariant A.
Podanie pola powierzchni bocznej, 8π⋅6=48π — wariant B.
Przyjęcie r=8 (z zależności πr=8π) — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości walca z rozwinięcia powierzchni bocznej
Zadanie 66.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Stożek ma promień podstawy 3 cm i wysokość 4 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego stożka jest równa
A.12π cm³
B.18π cm³
C.36π cm³
D.48π cm³
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Objętość stożka to jedna trzecia pola podstawy razy wysokość:
V=31πr2h=31⋅π⋅32⋅4=12π
Objętość wynosi 12π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie 21 zamiast 31: 18π — wariant B.
Pominięcie 31 (wzór na walec): 36π — wariant C.
Użycie wzoru na objętość kuli 34πr2h — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości stożka z promienia podstawy i wysokości
Zadanie 67.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Promień podstawy stożka ma długość 5 cm, a tworząca (odcinek łączący wierzchołek stożka z punktem na brzegu podstawy) ma długość 13 cm.
Oblicz objętość tego stożka.
Odpowiedź
Odpowiedź:100π cm³
Rozwiązanie
Wysokość h, promień podstawy 5 i tworząca 13 tworzą trójkąt prostokątny, w którym tworząca jest przeciwprostokątną:
h2+52=132⇒h2=144⇒h=12
V=31π⋅52⋅12=100π
Objętość wynosi 100π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości stożka: 12 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 100π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie tworzącej 13 za wysokość: V=31π⋅25⋅13.
Dodanie kwadratów zamiast odjęcia.
Pominięcie 31.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości stożka z tworzącej i promienia podstawy
Zadanie 68.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Stożek ma promień podstawy 3 cm i tworzącą długości 5 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni całkowitej tego stożka jest równe
A.9π cm²
B.15π cm²
C.18π cm²
D.24π cm²
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Pole powierzchni całkowitej to pole podstawy i pole powierzchni bocznej πrl, gdzie l to tworząca:
P=πr2+πrl=π⋅9+π⋅3⋅5=9π+15π=24π
Pole wynosi 24π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole samej podstawy, 9π — wariant A.
Pole samej powierzchni bocznej, 15π — wariant B.
Dwie podstawy (2πr2) jak w walcu — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej stożka
Zadanie 69.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Przekrój osiowy stożka (czyli przekrój płaszczyzną przechodzącą przez oś stożka) jest trójkątem równobocznym o polu 93 cm².
Oblicz objętość tego stożka. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:93π cm³
Rozwiązanie
Bok a trójkąta równobocznego wyznaczamy z pola:
4a23=93⇒a2=36⇒a=6
Podstawą tego trójkąta jest średnica podstawy stożka, więc r=3. Wysokością stożka jest wysokość trójkąta równobocznego: h=2a3=33.
V=31π⋅32⋅33=93π
Objętość wynosi 93π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie boku trójkąta: 6 cm. 1 p. — wyznaczenie promienia (3 cm) i wysokości stożka (33 cm). 1 p. — obliczenie objętości: 93π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie boku trójkąta 6 za promień podstawy.
Użycie boku jako wysokości stożka.
Pominięcie 31 albo 3 w wyniku.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości stożka, którego przekrojem osiowym jest trójkąt równoboczny o danym polu
Zadanie 70.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Promień podstawy stożka ma długość 4 cm. Tworząca stożka (odcinek łączący wierzchołek z punktem na brzegu podstawy) tworzy z płaszczyzną podstawy kąt 60°.
Oblicz pole powierzchni bocznej tego stożka.
Odpowiedź
Odpowiedź:32π cm²
Rozwiązanie
Promień podstawy, wysokość i tworząca l tworzą trójkąt prostokątny. Kąt 60° leży między promieniem a tworzącą, więc promień jest przyprostokątną przy tym kącie:
cos60°=l4⇒21=l4⇒l=8
Pb=πrl=π⋅4⋅8=32π
Pole powierzchni bocznej wynosi 32π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie długości tworzącej: 8 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej: 32π cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie sinusa zamiast cosinusa: l=sin60°4.
Policzenie wysokości stożka 43 i użycie jej zamiast tworzącej.
Obliczenie pola całkowitego zamiast bocznego.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni bocznej stożka z kąta nachylenia tworzącej do podstawy
Zadanie 71.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
Powierzchnia boczna stożka po rozwinięciu na płaszczyznę jest półkolem o promieniu 12 cm.
Oblicz objętość tego stożka. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:723π cm³
Rozwiązanie
Promień półkola to tworząca stożka: l=12. Długość łuku półkola jest równa obwodowi podstawy stożka:
21⋅2π⋅12=2πr⇒12π=2πr⇒r=6
Wysokość z trójkąta prostokątnego o przeciwprostokątnej 12:
h2+62=122⇒h2=108⇒h=63
V=31π⋅36⋅63=723π
Objętość wynosi 723π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia podstawy: 6 cm. 1 p. — obliczenie wysokości stożka: 63 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 723π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie promienia półkola 12 za promień podstawy.
Pominięcie połowy w długości łuku: 24π=2πr daje r=12.
Wzięcie 12 za wysokość stożka.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości stożka z rozwinięcia powierzchni bocznej w półkole
Zadanie 72.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Kula ma promień 6 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tej kuli jest równa
A.144π cm³
B.216π cm³
C.288π cm³
D.864π cm³
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Objętość kuli:
V=34πr3=34π⋅63=34π⋅216=288π
Objętość wynosi 288π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Obliczenie pola powierzchni 4πr2=144π — wariant A.
Pominięcie 34: πr3=216π — wariant B.
Zamiast 34 użyte 4: 4πr3=864π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości kuli
Zadanie 73.(0–1 pkt)Poziom trudności: średnie
Objętość kuli jest równa 36π cm³.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni tej kuli jest równe
A.9π cm²
B.12π cm²
C.36π cm²
D.108π cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Najpierw promień z objętości:
34πr3=36π⇒r3=27⇒r=3
Teraz pole powierzchni:
P=4πr2=4π⋅9=36π
Pole wynosi 36π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole koła wielkiego, πr2=9π — wariant A.
Użycie wzoru 34πr2 — wariant B.
Pomnożenie objętości przez 3 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni kuli na podstawie jej objętości
Zadanie 74.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
W sześcian o krawędzi 10 cm wpisano kulę, czyli kulę, która dotyka wszystkich sześciu ścian sześcianu.
Oblicz objętość tej kuli.
Odpowiedź
Odpowiedź:3500π cm³
Rozwiązanie
Kula dotyka dwóch przeciwległych ścian sześcianu, więc jej średnica jest równa krawędzi sześcianu: 2r=10, czyli r=5.
V=34π⋅53=34π⋅125=3500π
Objętość wynosi 3500π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie promienia kuli: 5 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 3500π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie krawędzi sześcianu 10 za promień kuli.
Przyjęcie przekątnej sześcianu za średnicę (to dotyczy kuli opisanej).
Błąd we wzorze: 34πr2.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości kuli wpisanej w sześcian
Zadanie 75.(0–2 pkt)Poziom trudności: trudne
Na sześcianie o krawędzi 6 cm opisano kulę, czyli kulę, na której powierzchni leży osiem wierzchołków sześcianu.
Oblicz objętość tej kuli.
Odpowiedź
Odpowiedź:1083π cm³
Rozwiązanie
Środek kuli jest środkiem sześcianu, a przekątna sześcianu jest średnicą kuli. Przekątna sześcianu o krawędzi 6:
d=63⇒r=33
V=34π⋅(33)3=34π⋅813=1083π
Objętość wynosi 1083π cm³.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie promienia kuli: 33 cm. 1 p. — obliczenie objętości: 1083π cm³. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie krawędzi 6 za średnicę (kula wpisana, nie opisana).
Przyjęcie przekątnej ściany 62 za średnicę.
Błąd w potęgowaniu: (33)3=273 zamiast 813.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości kuli opisanej na sześcianie
Zadanie 76.(0–3 pkt)Poziom trudności: średnie
Walec o wysokości 8 cm i promieniu podstawy 3 cm jest wpisany w kulę: brzegi obu jego podstaw leżą na powierzchni kuli.
Oblicz pole powierzchni tej kuli. Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:100π cm²
Rozwiązanie
Rozważmy przekrój osiowy walca: to prostokąt 6×8 wpisany w koło wielkie kuli. Przekątna tego prostokąta jest średnicą kuli:
(2R)2=62+82=100⇒2R=10⇒R=5
P=4πR2=4π⋅25=100π
Pole powierzchni kuli wynosi 100π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie, że średnica kuli jest przekątną przekroju osiowego, i obliczenie jej długości: 10 cm. 1 p. — wyznaczenie promienia kuli: 5 cm. 1 p. — obliczenie pola powierzchni: 100π cm². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie promienia walca 3 albo jego wysokości 8 za promień kuli.
Przyjęcie przekątnej 10 za promień.
Użycie wzoru na objętość zamiast na pole.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni kuli, na której leży walec (walec wpisany w kulę)
Zadanie 77.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Wafelek na lody ma kształt stożka o promieniu podstawy 3 cm i wysokości 10 cm. Kulka lodów ma kształt kuli o promieniu 3 cm. Zakładamy, że po rozmarznięciu lody mają taką samą objętość jak kulka i że cały wafelek jest pusty w środku (jego grubość pomijamy).
Czy rozmarznięte lody zmieszczą się w wafelku? Odpowiedź uzasadnij obliczeniami.
Odpowiedź
Odpowiedź:Nie zmieszczą się: kulka ma 36π cm³, a wafelek 30π cm³.
Rozwiązanie
Porównujemy objętości.
Wafelek (stożek):
Vs=31π⋅32⋅10=30π
Lody (kula):
Vk=34π⋅33=36π
Ponieważ 36π>30π, rozmarznięte lody nie zmieszczą się w wafelku.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie objętości stożka i kuli: 30π cm³ oraz 36π cm³. 1 p. — porównanie objętości i poprawny wniosek. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Zamiana wzorów: 34πr2h dla stożka albo 31πr3 dla kuli.
Wniosek bez porównania obliczonych wartości.
Porównywanie pól powierzchni zamiast objętości.
Sprawdzana umiejętność: porównywanie objętości kuli i stożka w sytuacji praktycznej
Zadanie 78.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Zbiornik na deszczówkę ma kształt walca o średnicy podstawy 2 m i wysokości 3 m. Przyjmij π≈3,14 oraz że 1 m³ to 1000 litrów.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pojemność tego zbiornika jest równa około
A.942 l
B.9420 l
C.12560 l
D.94200 l
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Średnica ma 2 m, więc promień to 1 m.
V=πr2h≈3,14⋅12⋅3=9,42 m3
Zamiana na litry: 9,42⋅1000=9420.
Pojemność wynosi około 9420 litrów.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie średnicy 2 za promień: 3,14⋅4⋅3⋅1000=12560 — wariant C.
Błąd w zamianie jednostek — warianty A i D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pojemności zbiornika walcowego w litrach
Zadanie 79.(0–2 pkt)Poziom trudności: średnie
Namiot ma kształt stożka o średnicy podstawy 4 m i wysokości 1,5 m. Podłoga namiotu jest osobna, więc płótnem pokrywamy tylko powierzchnię boczną. Przyjmij π≈3,14.
Oblicz, ile metrów kwadratowych płótna potrzeba na pokrycie namiotu. Wynik podaj z dokładnością do 0,1 m².
Odpowiedź
Odpowiedź:około 15,7 m²
Rozwiązanie
Promień podstawy: r=2 m. Tworząca l z promienia i wysokości:
l2=22+1,52=4+2,25=6,25⇒l=2,5
Pb=πrl≈3,14⋅2⋅2,5=15,7
Potrzeba około 15,7 m² płótna.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie tworzącej stożka: 2,5 m. 1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej: ok. 15,7 m². 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Przyjęcie średnicy 4 za promień.
Użycie wysokości 1,5 zamiast tworzącej we wzorze na pole boczne.
Dodanie pola podłogi.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie powierzchni płótna na namiot w kształcie stożka
Zadanie 80.(0–3 pkt)Poziom trudności: trudne
W naczyniu w kształcie walca o promieniu podstawy 5 cm znajduje się woda do wysokości 10 cm. Do wody wrzucono metalową kulę o promieniu 3 cm, która całkowicie się zanurzyła. Woda nie wylała się z naczynia.
O ile centymetrów podniósł się poziom wody? Zapisz obliczenia.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:o 1,44 cm
Rozwiązanie
Przyrost objętości wody jest równy objętości kuli:
Vk=34π⋅33=36π
Woda utworzyła dodatkową warstwę walca o promieniu 5 i wysokości x:
π⋅52⋅x=36π⇒25x=36⇒x=1,44
Poziom wody podniósł się o 1,44 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie objętości kuli: 36π cm³. 1 p. — zapisanie równania 25πx=36π. 1 p. — obliczenie przyrostu poziomu: 1,44 cm. 0 p. — brak postępu albo samo podanie wyniku bez obliczeń.
Typowe błędy
Użycie promienia kuli 3 w polu podstawy naczynia.
Błąd we wzorze na objętość kuli.
Podanie nowej wysokości wody (11,44 cm) zamiast przyrostu.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie wzrostu poziomu wody w walcu po zanurzeniu kuli
Zadanie 81.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Walec ma promień podstawy 3 cm i wysokość 5 cm. Przekrój osiowy walca to przekrój płaszczyzną przechodzącą przez jego oś.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego przekroju jest równe
A.15 cm²
B.30 cm²
C.60 cm²
D.30π cm²
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekrój osiowy walca to prostokąt o bokach: średnica podstawy 2⋅3=6 i wysokość 5.
P=6⋅5=30
Pole przekroju wynosi 30 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie promienia zamiast średnicy: 3⋅5=15 — wariant A.
Podwojenie wyniku — wariant C.
Pole powierzchni bocznej 2πrh=30π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju osiowego walca
Zadanie 82.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Stożek ma promień podstawy 6 cm i wysokość 4 cm. Przekrój osiowy stożka to przekrój płaszczyzną przechodzącą przez jego oś.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole tego przekroju jest równe
A.12 cm²
B.24 cm²
C.48 cm²
D.24π cm²
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Przekrój osiowy stożka to trójkąt równoramienny, którego podstawą jest średnica podstawy stożka (2⋅6=12), a wysokością wysokość stożka (4).
P=21⋅12⋅4=24
Pole przekroju wynosi 24 cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie promienia zamiast średnicy: 21⋅6⋅4=12 — wariant A.
Pominięcie 21 (pole prostokąta): 48 — wariant C.
Użycie π i pola koła — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju osiowego stożka
Zadanie 83.(0–1 pkt)Poziom trudności: łatwe
Piłka ma kształt kuli o średnicy 20 cm.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni tej piłki jest równe
A.100π cm²
B.200π cm²
C.400π cm²
D.1600π cm²
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Średnica ma 20 cm, więc promień to 10 cm.
P=4πr2=4π⋅100=400π
Pole powierzchni wynosi 400π cm².
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole koła wielkiego, πr2=100π — wariant A.
Użycie 2πr2 — wariant B.
Przyjęcie średnicy 20 za promień: 4π⋅400=1600π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni kuli ze średnicy
Część rozszerzona
Zadanie 84.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma podstawę ABCD o boku długości 6 i wierzchołek S leżący nad środkiem podstawy. Wysokość ostrosłupa jest równa 4.
Kąt dwuścienny przy krawędzi BC to kąt między ścianą boczną BCS a płaszczyzną podstawy. Oznaczmy jego miarę przez α.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Tangens kąta α jest równy
A.32
B.43
C.34
D.35
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Kąt dwuścienny przy krawędzi BC mierzymy w płaszczyźnie prostopadłej do BC. Niech M będzie środkiem krawędzi BC, a O środkiem podstawy. Odcinki OM i SM są prostopadłe do BC (ten drugi to wysokość trójkąta równoramiennego BCS), więc α=∠SMO.
OM=21⋅6=3,SO=4
Trójkąt SOM jest prostokątny, więc
tgα=OMSO=34.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Odwrotność ilorazu, SOOM=43 — wariant B.
Dzielenie wysokości przez całą krawędź podstawy zamiast przez jej połowę, 64=32 — wariant A.
Wstawienie długości apotemy SM=5 w miejsce wysokości: 35 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie tangensa kąta dwuściennego między ścianą boczną a podstawą ostrosłupa prawidłowego czworokątnego
Zadanie 85.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Podstawą ostrosłupa prawidłowego trójkątnego jest trójkąt równoboczny o boku długości 6. Kąt dwuścienny między ścianą boczną a płaszczyzną podstawy ma miarę 60∘.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Odpowiedź
Odpowiedź:93
Rozwiązanie
Spodek wysokości ostrosłupa jest środkiem podstawy, a kąt dwuścienny przy krawędzi podstawy to kąt między wysokością ściany bocznej a jej rzutem na podstawę. Rzutem jest promień koła wpisanego w podstawę.
Promień koła wpisanego w trójkąt równoboczny o boku 6:
r=663=3
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych r i H (wysokość ostrosłupa) kąt przy r ma 60∘:
H=r⋅tg60∘=3⋅3=3
Pole podstawy i objętość:
Pp=4623=93,V=31⋅93⋅3=93
Objętość ostrosłupa jest równa 93.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wysokości ostrosłupa H=3 (z promienia koła wpisanego r=3 i kąta 60∘). 1 p. — obliczenie objętości 93. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie za rzut wysokości ściany promienia koła opisanego R=23 zamiast wpisanego r=3 — wysokość wychodzi 6.
Uznanie, że kąt 60∘ jest kątem krawędzi bocznej z podstawą, a nie ściany.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego trójkątnego z kąta dwuściennego przy podstawie
Zadanie 86.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wszystkie krawędzie ostrosłupa prawidłowego czworokątnego ABCDS (podstawa ABCD, wierzchołek S) mają długość 2.
Kąt dwuścienny między sąsiednimi ścianami bocznymi BCS i CDS to kąt między tymi ścianami mierzony przy ich wspólnej krawędzi CS.
Oblicz cosinus tego kąta dwuściennego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:−31
Rozwiązanie
Kąt dwuścienny przy krawędzi CS mierzymy kątem między dwiema półprostymi prostopadłymi do CS, po jednej w każdej ścianie, wychodzącymi z tego samego punktu krawędzi.
Trójkąty BCS i CDS są równoboczne o boku 2. Niech E będzie środkiem CS. Wysokości tych trójkątów poprowadzone z B i z D padają w punkt E i są prostopadłe do CS, więc szukany kąt to φ=∠BED.
BE=DE=223=3
Przekątna kwadratu ABCD: BD=22.
Twierdzenie cosinusów w trójkącie BED:
BD2=BE2+DE2−2⋅BE⋅DE⋅cosφ
8=3+3−6cosφ
cosφ=−62=−31
Cosinus kąta dwuściennego jest równy −31 (kąt jest rozwarty).
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie, że szukanym kątem jest ∠BED (E — środek krawędzi CS, BE⊥CS, DE⊥CS). 1 p. — obliczenie BE=DE=3. 1 p. — obliczenie BD=22 i zapisanie twierdzenia cosinusów w trójkącie BED. 1 p. — wyznaczenie cosφ=−31. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Liczenie kąta ∠BSD (kąt między krawędziami) albo kąta przy wierzchołku ściany zamiast kąta dwuściennego.
Przyjęcie BE jako wysokości trójkąta BCS poprowadzonej z innego wierzchołka i brak uzasadnienia, że ramiona kąta schodzą się w jednym punkcie krawędzi.
Odrzucenie wyniku ujemnego jako „niemożliwego": kąt dwuścienny może być rozwarty.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie cosinusa kąta dwuściennego między sąsiednimi ścianami bocznymi ostrosłupa przy pomocy twierdzenia cosinusów
Zadanie 87.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Sześcian ABCDEFGH ma krawędź długości 6. Kwadrat ABCD jest jego podstawą, a odcinki AE, BF, CG, DH są krawędziami bocznymi.
Płaszczyzna BDG przecina płaszczyznę podstawy wzdłuż prostej BD. Oblicz tangens kąta dwuściennego między płaszczyzną BDG a płaszczyzną podstawy ABCD.
Odpowiedź
Odpowiedź:2
Rozwiązanie
Niech O będzie środkiem przekątnej BD, czyli punktem przecięcia przekątnych podstawy. Trójkąt BDG jest równoboczny (jego boki to przekątne ścian), więc GO⊥BD. Również CO⊥BD (przekątne kwadratu są prostopadłe). Zatem szukany kąt to ∠GOC.
CO=21AC=262=32,CG=6
Trójkąt GCO jest prostokątny (krawędź CG jest prostopadła do podstawy):
tg∠GOC=COCG=326=2
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kąta dwuściennego jako ∠GOC, gdzie O — środek BD (uzasadnienie: GO⊥BD, CO⊥BD). 1 p. — obliczenie CO=32 i tg∠GOC=2. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Wzięcie za kąt dwuścienny kąta ∠GBC (kąt przekątnej ściany z krawędzią) — wychodzi tg=1.
Użycie CO=62 (całej przekątnej) zamiast jej połowy — wychodzi 22.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie tangensa kąta dwuściennego między płaszczyzną przekroju sześcianu a płaszczyzną podstawy
Zadanie 88.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Sześcian ABCDEFGH ma krawędź długości 4. Kwadrat ABCD jest podstawą, a AE, BF, CG, DH to krawędzie boczne.
Sześcian przecięto płaszczyzną ACG.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole otrzymanego przekroju jest równe
A.82
B.16
C.162
D.163
Odpowiedź:C
Rozwiązanie
Płaszczyzna ACG zawiera przekątną podstawy AC i krawędź boczną CG. Zawiera też krawędź AE (równoległą do CG), więc przekrój jest prostokątem ACGE.
AC=42,CG=4
P=42⋅4=162
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi C. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Policzenie pola trójkąta ACG zamiast całego przekroju — wariant A.
Przyjęcie, że przekrój jest kwadratem o boku 4 — wariant B.
Użycie przekątnej sześcianu 43 jako jednego z wymiarów — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju sześcianu płaszczyzną przechodzącą przez przekątną podstawy i wierzchołek górny
Zadanie 89.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Sześcian ABCDEFGH ma krawędź długości 6. Kwadrat ABCD jest podstawą, a AE, BF, CG, DH to krawędzie boczne.
Sześcian przecięto płaszczyzną BDE. Oblicz pole otrzymanego przekroju.
Odpowiedź
Odpowiedź:183
Rozwiązanie
Punkty B, D, E leżą na trzech różnych ścianach sześcianu: odcinek BD jest przekątną podstawy, BE przekątną ściany ABFE, a DE przekątną ściany ADHE. Zatem przekrój jest trójkątem BDE (odcina narożnik A).
Każdy bok jest przekątną kwadratu o boku 6:
BD=BE=DE=62
Trójkąt jest równoboczny:
P=4(62)23=4723=183
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — stwierdzenie, że przekrój jest trójkątem równobocznym o boku 62. 1 p. — obliczenie pola 183. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Policzenie pola trójkąta prostokątnego ABE (ściany odciętej) zamiast trójkąta BDE.
Użycie wzoru na pole trójkąta równobocznego z bokiem 6 zamiast 62.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju sześcianu płaszczyzną odcinającą narożnik
Zadanie 90.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Sześcian ABCDEFGH ma krawędź długości 4. Kwadrat ABCD jest podstawą, a AE, BF, CG, DH to krawędzie boczne (górna ściana to EFGH, przy czym G leży nad C).
Sześcian przecięto płaszczyzną przechodzącą przez środki krawędzi AB, BC i CG. Przekrój jest sześciokątem.
Oblicz pole tego sześciokąta.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:123
Rozwiązanie
Wprowadzamy układ współrzędnych: A=(0,0,0), B=(4,0,0), D=(0,4,0), E=(0,0,4). Wtedy C=(4,4,0), G=(4,4,4).
Środki krawędzi AB, BC, CG to (2,0,0), (4,2,0), (4,4,2). Płaszczyzna przez te punkty ma równanie
x−y+z=2
(sprawdzamy: 2−0+0=2, 4−2+0=2, 4−4+2=2).
Wartości x−y+z w wierzchołkach sześcianu: A,C,H — 0; B,E,G — 4; D — −4; F — 8. Płaszczyzna przecina te krawędzie, na których wartość przechodzi przez 2, czyli krawędzie AB, BC, CG, GH, HE, EA — w ich środkach (np. GH: (2,4,4), 2−4+4=2).
Wierzchołki sześciokąta to środki tych sześciu krawędzi. Środek sześcianu S=(2,2,2) leży w płaszczyźnie (2−2+2=2) i jest oddalony od każdego z tych wierzchołków o 22 (np. od (2,0,0): 0+4+4). Sąsiednie wierzchołki, np. (2,0,0) i (4,2,0), też są oddalone o 22. Sześciokąt składa się więc z sześciu trójkątów równobocznych o boku 22 — jest foremny.
P=6⋅4(22)23=6⋅23=123
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wierzchołków przekroju (środki krawędzi AB, BC, CG, GH, HE, EA). 1 p. — wykazanie, że sześciokąt jest foremny o boku 22. 1 p. — obliczenie pola 123. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Uznanie, że przekrój jest trójkątem o wierzchołkach w trzech podanych środkach — pominięcie dalszych punktów przecięcia.
Pomylenie boku sześciokąta z długością krawędzi sześcianu (4) albo z jej połową (2).
Założenie, że sześciokąt jest foremny, bez żadnego uzasadnienia (równość boków nie wystarcza — potrzebna jest np. równa odległość od środka).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie kształtu i pola przekroju sześcianu płaszczyzną przechodzącą przez środki trzech krawędzi
Zadanie 91.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma podstawę ABCD o boku długości 8 i wysokość równą 4. Punkt M jest środkiem krawędzi CS.
Płaszczyzna przechodząca przez krawędź AB i punkt M przecina krawędź DS w punkcie N.
Oblicz pole czworokąta ABMN.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:1210
Rozwiązanie
Kształt przekroju. Odcinek AB jest równoległy do CD, więc jest równoległy do płaszczyzny CDS. Płaszczyzna ABM przecina ścianę CDS wzdłuż prostej równoległej do AB, czyli do CD. Dlatego MN∥CD, a ponieważ M jest środkiem CS, odcinek MN jest linią środkową trójkąta CDS: N jest środkiem DS i MN=21CD=4.
Czworokąt ABMN jest trapezem równoramiennym o podstawach AB=8 i MN=4.
Wysokość trapezu. Niech L i K będą środkami AB i CD, a O środkiem podstawy. Środek Q odcinka MN jest środkiem apotemy SK. Rzut Q na podstawę leży w środku odcinka OK, czyli w odległości 4+2=6 od L na prostej LK, a wysokość punktu Q nad podstawą to 21⋅4=2.
LQ=62+22=40=210
Odcinek LQ łączy środki podstaw trapezu równoramiennego, więc jest jego wysokością.
Pole.
P=21(8+4)⋅210=1210
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — uzasadnienie, że MN∥CD, N jest środkiem DS i MN=4. 1 p. — stwierdzenie, że ABMN jest trapezem równoramiennym o podstawach 8 i 4. 1 p. — obliczenie wysokości trapezu 210. 1 p. — obliczenie pola 1210. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że wysokość trapezu to apotema ostrosłupa albo jej połowa.
Przyjęcie, że N jest dowolnym punktem krawędzi DS — bez uzasadnienia równoległości MN∥CD.
Pomylenie wysokości trapezu z wysokością ostrosłupa (4 lub 2).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju ostrosłupa prawidłowego płaszczyzną przechodzącą przez krawędź podstawy i środek krawędzi bocznej
Zadanie 92.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy trójkątny ABCDEF ma podstawy ABC i DEF oraz krawędzie boczne AD, BE, CF. Krawędź podstawy ma długość 6, a wysokość graniastosłupa jest równa 6.
Oblicz sinus kąta nachylenia prostej AE do płaszczyzny ściany bocznej BCFE.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:46
Rozwiązanie
Prosta AE przecina płaszczyznę ściany BCFE w punkcie E. Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem prostokątnym na płaszczyznę.
Niech M będzie środkiem krawędzi BC. Odcinek AM jest wysokością trójkąta równobocznego ABC, więc AM⊥BC. Jest też AM⊥BE (krawędź BE jest prostopadła do podstawy). Zatem AM jest prostopadły do płaszczyzny BCFE, a rzutem punktu A jest M. Szukany kąt to ∠AEM.
AM=263=33
Trójkąt ABE jest prostokątny (kąt przy B), więc
AE=AB2+BE2=36+36=62
sin∠AEM=AEAM=6233=223=46
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie rzutu punktu A na płaszczyznę BCFE (środek M krawędzi BC) i kąta ∠AEM. 1 p. — obliczenie AM=33 i AE=62. 1 p. — obliczenie sin∠AEM=46. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie za kąt ∠AEB (kąt prostej z krawędzią podstawy), a nie z płaszczyzną ściany.
Użycie AM=6 lub AM=262 zamiast wysokości trójkąta równobocznego.
Obliczenie cosinusa lub tangensa zamiast sinusa.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie sinusa kąta między prostą a płaszczyzną ściany bocznej graniastosłupa prawidłowego trójkątnego
Zadanie 93.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Sześcian ABCDEFGH ma podstawę ABCD i krawędzie boczne AE, BF, CG, DH. Przekątna AG tego sześcianu przecina płaszczyznę ściany bocznej BCGF w punkcie G.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Sinus kąta nachylenia przekątnej AG do płaszczyzny ściany BCGF jest równy
A.31
B.33
C.22
D.36
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Niech krawędź sześcianu ma długość a. Odcinek AB jest prostopadły do krawędzi BC i BF, więc jest prostopadły do ściany BCGF. Rzutem punktu A na tę płaszczyznę jest B, a szukany kąt to ∠AGB.
AB=a,AG=a3
sin∠AGB=a3a=31=33
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Dzielenie a przez a3 i zostawienie 31 (zapomniany pierwiastek) — wariant A.
Wzięcie tangensa (BGAB=21) zamiast sinusa — wariant C.
Wzięcie cosinusa (AGBG=36), czyli kąta z drugiej strony — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie sinusa kąta między przekątną sześcianu a płaszczyzną ściany bocznej
Zadanie 94.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma podstawę ABCD o boku długości 10. Kąt dwuścienny między ścianą boczną a płaszczyzną podstawy ma miarę 45∘.
Oblicz tangens kąta nachylenia krawędzi bocznej AS do płaszczyzny podstawy.
Odpowiedź
Odpowiedź:22
Rozwiązanie
Niech O będzie środkiem podstawy, a M środkiem krawędzi BC. Kąt dwuścienny przy krawędzi podstawy to ∠SMO=45∘, a OM=5. Trójkąt SOM jest prostokątny równoramienny, więc wysokość ostrosłupa SO=5.
Rzutem krawędzi AS na podstawę jest odcinek AO, czyli połowa przekątnej kwadratu:
AO=2102=52
Szukany kąt to ∠SAO:
tg∠SAO=AOSO=525=22
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wysokości ostrosłupa SO=5 z kąta dwuściennego. 1 p. — obliczenie AO=52 i tg∠SAO=22. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie AO=5 (połowa boku zamiast połowy przekątnej) — wychodzi tg=1.
Uznanie, że kąt 45∘ dotyczy krawędzi bocznej, a nie ściany.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie tangensa kąta krawędzi bocznej z podstawą na podstawie kąta dwuściennego
Zadanie 95.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup ścięty prawidłowy czworokątny ma podstawy będące kwadratami o bokach długości 10 i 4 (leżą w płaszczyznach równoległych) oraz wysokość 4.
Oblicz objętość tego ostrosłupa ściętego.
Odpowiedź
Odpowiedź:208
Rozwiązanie
Ostrosłup ścięty uzupełniamy do ostrosłupa. Niech x będzie wysokością małego ostrosłupa, który został odcięty. Ostrosłupy są podobne w skali 104, więc
x+4x=104⇒10x=4x+16⇒x=38
Wysokość całego ostrosłupa: x+4=320.
Objętość ścięta to różnica objętości:
V=31⋅100⋅320−31⋅16⋅38=92000−9128=91872=208
Inny sposób
Można skorzystać ze wzoru na objętość ostrosłupa ściętego, V=3h(P1+P2+P1P2), gdzie P1, P2 to pola podstaw:
V=34(100+16+1600)=34⋅156=208
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie wysokości małego (albo całego) ostrosłupa z podobieństwa. 1 p. — obliczenie objętości 208. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Policzenie objętości jak dla graniastosłupa o średnim polu podstawy: 2100+16⋅4.
Zapisanie proporcji 4x=104, czyli pominięcie, że wysokość dużego ostrosłupa to x+4.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa ściętego przez uzupełnienie do ostrosłupa
Zadanie 96.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup ścięty prawidłowy czworokątny ma podstawy będące kwadratami o bokach długości 12 (dolna) i 6 (górna). Każda ściana boczna jest nachylona do płaszczyzny dolnej podstawy pod kątem 60∘.
Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa ściętego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:396
Rozwiązanie
Ściana boczna jest trapezem równoramiennym o podstawach 12 i 6. Jego wysokość ℓ tworzy z dolną podstawą (a dokładniej z jej rzutem) kąt 60∘ — to właśnie kąt nachylenia ściany.
Rzut ramienia-wysokości ℓ na płaszczyznę dolnej podstawy ma długość równą różnicy połówek boków:
212−6=3
ℓcos60∘=3⇒ℓ=213=6
Pole jednej ściany bocznej: 21(12+6)⋅6=54, więc pole boczne to 4⋅54=216.
Pola podstaw: 122+62=144+36=180.
Pc=216+180=396
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie wysokości ściany bocznej ℓ=6. 1 p. — obliczenie pola powierzchni bocznej 216. 1 p. — dodanie pól obu podstaw i otrzymanie 396. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Użycie ℓsin60∘=3 (pomylenie przyprostokątnej leżącej przy kącie) — wychodzi ℓ=23.
Pominięcie górnej podstawy w polu powierzchni całkowitej.
Przyjęcie za rzut ramienia całej różnicy 12−6=6.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni całkowitej ostrosłupa ściętego z kąta nachylenia ścian bocznych
Zadanie 97.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Stożek ma wysokość 12 i promień podstawy 9. Płaszczyzna równoległa do podstawy, oddalona od niej o 8, dzieli stożek na dwie bryły: mniejszy stożek przy wierzchołku oraz stożek ścięty.
Oblicz stosunek objętości mniejszego stożka do objętości stożka ściętego. Zapisz go w postaci m:n, gdzie m i n są względnie pierwszymi liczbami całkowitymi.
Odpowiedź
Odpowiedź:1:26
Rozwiązanie
Mniejszy stożek jest podobny do danego. Jego wysokość to 12−8=4, więc skala podobieństwa wynosi
k=124=31
Objętości brył podobnych są w stosunku k3, więc mniejszy stożek ma 271 objętości całego stożka. Stożek ścięty ma resztę: 2726.
Vmały:Vsˊcięty=271:2726=1:26
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie skali podobieństwa 31 i stosunku objętości małego stożka do całego 1:27. 1 p. — wyznaczenie stosunku 1:26. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie skali 128 (odległość od podstawy zamiast od wierzchołka).
Podniesienie skali do kwadratu (skala pól) zamiast do sześcianu.
Podanie stosunku 1:27, czyli małego stożka do całego, a nie do ściętego.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie stosunku objętości brył powstałych przez przecięcie stożka płaszczyzną równoległą do podstawy
Zadanie 98.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy równą 12 i wysokość równą 9. Płaszczyzna równoległa do podstawy przecina ostrosłup w kwadracie o polu 36.
Oblicz objętość bryły zawartej między tą płaszczyzną a podstawą ostrosłupa.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:378
Rozwiązanie
Odcięty ostrosłup przy wierzchołku jest podobny do danego. Jego podstawa to kwadrat o polu 36, czyli o boku 6, więc skala podobieństwa wynosi 126=21. Wysokość małego ostrosłupa: 21⋅9=29.
Objętości:
Vduz˙y=31⋅144⋅9=432,Vmały=31⋅36⋅29=54
Szukana bryła to różnica:
V=432−54=378
Inny sposób
Mały ostrosłup ma (21)3=81 objętości całego, więc bryła pod nim ma 87 objętości: 87⋅432=378.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie skali podobieństwa 21 (z boku 6) i wysokości małego ostrosłupa 29. 1 p. — obliczenie objętości dużego i małego ostrosłupa. 1 p. — obliczenie 378. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie skali 14436=41 (stosunek pól jako skali liniowej) — wysokość 49.
Odjęcie objętości w złej kolejności albo policzenie tylko małego ostrosłupa.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa ściętego z pola przekroju równoległego do podstawy
Zadanie 99.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Stożek ma wysokość 10 cm. Płaszczyzna równoległa do podstawy dzieli go na dwie bryły o równych objętościach: mniejszy stożek przy wierzchołku i stożek ścięty.
Oblicz odległość tej płaszczyzny od wierzchołka stożka. Wynik zaokrąglij do 0,01 cm.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:≈7,94 cm
Rozwiązanie
Mały stożek jest podobny do całego w skali k, a jego objętość to połowa objętości całego stożka. Objętości brył podobnych mają się jak k3:
k3=21⇒k=321
Odległość płaszczyzny od wierzchołka to wysokość małego stożka:
d=10⋅k=3210=534
Ponieważ 34≈1,5874:
d≈5⋅1,5874≈7,94cm
Płaszczyzna jest oddalona od wierzchołka o około 7,94 cm.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie, że stosunek objętości małego stożka do całego wynosi 21, więc k3=21. 1 p. — wyznaczenie d=10k=3210. 1 p. — obliczenie przybliżenia 7,94 cm. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że równe objętości oznaczają połowę wysokości (odległość 5 cm).
Użycie k2=21 (skala pól) — wychodzi 7,07.
Dzielenie przez 32 kalkulatorem w złej kolejności i wynik 10−3210≈2,06 (odległość od podstawy).
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie odległości płaszczyzny równoległej do podstawy dzielącej stożek na bryły o równych objętościach
Zadanie 100.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy trójkątny ABCDEF ma podstawy ABC i DEF oraz krawędzie boczne AD, BE, CF. Krawędź podstawy ma długość 6, a wysokość graniastosłupa jest równa 9.
Płaszczyzna ABF przecina płaszczyznę podstawy ABC wzdłuż prostej AB. Oblicz miarę kąta dwuściennego między tymi płaszczyznami.
Odpowiedź
Odpowiedź:60∘
Rozwiązanie
Niech M będzie środkiem krawędzi AB. Trójkąt ABF jest równoramienny (AF=BF), więc FM⊥AB. Wysokość CM trójkąta równobocznego ABC też jest prostopadła do AB. Szukany kąt to ∠FMC.
CM=263=33,FC=9
Trójkąt FCM jest prostokątny (krawędź FC jest prostopadła do podstawy):
tg∠FMC=CMFC=339=3
Stąd kąt dwuścienny ma 60∘.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kąta dwuściennego jako ∠FMC (M — środek AB) i obliczenie CM=33. 1 p. — obliczenie tg∠FMC=3 i miary kąta 60∘. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Wzięcie za kąt dwuścienny kąta ∠FAC (krawędź AF z podstawą).
Użycie CM=3 (połowa boku) zamiast wysokości trójkąta równobocznego — wychodzi tg=3.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie miary kąta dwuściennego między płaszczyzną przekroju graniastosłupa a podstawą
Zadanie 101.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Sześcian ABCDEFGH ma podstawę ABCD i krawędzie boczne AE, BF, CG, DH.
Wykaż, że przekątna AG sześcianu jest prostopadła do płaszczyzny BDE.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Prosta jest prostopadła do płaszczyzny, jeśli jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych tej płaszczyzny. Wykażemy, że AG⊥BD i AG⊥BE; proste BD i BE przecinają się w B i leżą w płaszczyźnie BDE.
**1. AG⊥BD.** Przekątne kwadratu ABCD są prostopadłe: BD⊥AC. Krawędź CG jest prostopadła do podstawy, więc BD⊥CG. Prosta BD jest zatem prostopadła do dwóch przecinających się prostych AC i CG, czyli do płaszczyzny ACG. Prosta AG leży w tej płaszczyźnie, więc BD⊥AG.
**2. AG⊥BE.** W kwadracie ABFE przekątne są prostopadłe: BE⊥AF. Krawędź FG jest prostopadła do płaszczyzny ściany ABFE, więc BE⊥FG. Prosta BE jest zatem prostopadła do płaszczyzny AFG, a prosta AG leży w tej płaszczyźnie, więc BE⊥AG.
3. Wniosek. Prosta AG jest prostopadła do prostych BD i BE, które przecinają się i leżą w płaszczyźnie BDE. Zatem AG⊥BDE. ■
Inny sposób
Można wprowadzić układ współrzędnych: A=(0,0,0), B=(a,0,0), D=(0,a,0), E=(0,0,a), G=(a,a,a). Wtedy AG=[a,a,a], BD=[−a,a,0], BE=[−a,0,a]. Iloczyny skalarne: AG⋅BD=−a2+a2=0 oraz AG⋅BE=−a2+a2=0. Wektor AG jest prostopadły do dwóch niewspółliniowych wektorów płaszczyzny BDE, więc do tej płaszczyzny.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — przywołanie warunku prostopadłości prostej do płaszczyzny (dwie przecinające się proste) i wskazanie prostych BD, BE. 1 p. — wykazanie AG⊥BD (przez prostopadłość BD do płaszczyzny ACG). 1 p. — wykazanie AG⊥BE (przez płaszczyznę AFG) i wniosek. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów (w szczególności sprawdzanie na jednej liczbie lub powołanie się na rysunek).
Typowe błędy
Sprawdzenie prostopadłości tylko dla jednej prostej płaszczyzny.
Powołanie się na „wygląda na prostopadłą" lub na konkretną długość krawędzi — dowód ma być dla każdego sześcianu.
Stwierdzenie BD⊥AG bez wskazania płaszczyzny, do której BD jest prostopadła.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie prostopadłości przekątnej sześcianu do płaszczyzny wyznaczonej przez trzy wierzchołki
Zadanie 102.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ABCDS ma podstawę ABCD i wierzchołek S leżący nad środkiem podstawy.
Wykaż, że krawędź boczna SA jest prostopadła do przekątnej BD podstawy.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech O będzie środkiem podstawy, czyli punktem przecięcia przekątnych AC i BD.
Podstawa jest kwadratem, więc BD⊥AC. Ostrosłup jest prawidłowy, więc wysokość SO jest prostopadła do płaszczyzny podstawy, a zatem BD⊥SO.
Prosta BD jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych AC i SO płaszczyzny ACS, więc jest prostopadła do całej tej płaszczyzny. Krawędź SA leży w płaszczyźnie ACS, więc SA⊥BD. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie BD⊥AC (przekątne kwadratu) i BD⊥SO (wysokość ostrosłupa). 1 p. — wniosek, że BD⊥ płaszczyzny ACS, a stąd BD⊥SA. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Powołanie się na to, że „krawędzie są prostopadłe, bo ostrosłup jest prawidłowy", bez wskazania płaszczyzny.
Pominięcie założenia, że S leży nad środkiem podstawy (SO⊥ podstawy).
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie prostopadłości krawędzi bocznej i przekątnej podstawy w ostrosłupie prawidłowym czworokątnym
Zadanie 103.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Czworościan ABCD jest foremny, czyli wszystkie jego ściany są trójkątami równobocznymi o tym samym boku.
Wykaż, że krawędzie AB i CD są prostopadłe.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech M będzie środkiem krawędzi AB.
Trójkąty ABC i ABD są równoboczne, więc ich środkowe CM i DM są jednocześnie wysokościami: CM⊥AB oraz DM⊥AB.
Prosta AB jest zatem prostopadła do dwóch przecinających się prostych CM i DM płaszczyzny CDM, czyli do całej tej płaszczyzny. Prosta CD leży w płaszczyźnie CDM, więc AB⊥CD. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wykazanie, że CM⊥AB i DM⊥AB (M — środek AB, trójkąty równoboczne). 1 p. — wniosek, że AB⊥ płaszczyzny CDM, więc AB⊥CD. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Obliczanie kąta dla konkretnej długości krawędzi zamiast dowodu ogólnego.
Stwierdzenie AB⊥CD „z symetrii" bez wskazania płaszczyzny prostopadłej do AB.
Zadanie 104.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Stożek ma promień podstawy 6 i tworzącą długości 10. W stożek wpisano kulę, czyli kulę styczną do podstawy i do powierzchni bocznej stożka.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Promień tej kuli jest równy
A.3
B.4
C.4,8
D.6
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Przekrój osiowy stożka to trójkąt równoramienny o podstawie 12 i ramionach 10. Kula wpisana w stożek przecina płaszczyznę tego przekroju wzdłuż koła wpisanego w ten trójkąt, więc szukamy promienia okręgu wpisanego.
Wysokość stożka: h=102−62=8.
P=21⋅12⋅8=48,p=210+10+12=16
r=pP=1648=3
Inny sposób
Środek kuli K leży na osi w odległości r od podstawy. Odległość K od tworzącej też jest równa r. Z podobieństwa trójkątów prostokątnych (wierzchołek stożka, środek podstawy, punkt styczności) mamy 8−rr=106, czyli 10r=48−6r i r=3.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Przyjęcie połowy wysokości stożka, 28=4 — wariant B.
Policzenie odległości środka podstawy od tworzącej, 106⋅8=4,8 — to nie jest promień kuli, bo środek kuli leży wyżej — wariant C.
Przyjęcie promienia podstawy stożka jako promienia kuli — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie promienia kuli wpisanej w stożek z przekroju osiowego
Zadanie 105.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Kąt nachylenia tworzącej stożka do płaszczyzny podstawy ma miarę 60∘. W stożek wpisano kulę, czyli kulę styczną do podstawy i do powierzchni bocznej.
Oblicz stosunek objętości tej kuli do objętości stożka. Zapisz go w postaci m:n, gdzie m i n są względnie pierwszymi liczbami całkowitymi.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:4:9
Rozwiązanie
Niech R będzie promieniem podstawy stożka. Przekrój osiowy ma kąty przy podstawie 60∘, więc jest trójkątem równobocznym o boku 2R. Kula wpisana w stożek przecina płaszczyznę przekroju wzdłuż koła wpisanego w ten trójkąt.
Wysokość stożka: h=R3. Promień koła wpisanego w trójkąt równoboczny to 31 jego wysokości:
r=3R3
Objętości:
Vk=34πr3=34π⋅2733R3=2743πR3
Vs=31πR2⋅R3=33πR3
VsVk=2743⋅33=94
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — stwierdzenie, że przekrój osiowy jest trójkątem równobocznym o boku 2R i wyznaczenie h=R3. 1 p. — wyznaczenie promienia kuli r=3R3 (promień koła wpisanego w przekrój). 1 p. — obliczenie objętości obu brył i stosunku 4:9. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że środek kuli leży w środku wysokości stożka (r=2h).
Podniesienie r do kwadratu zamiast do sześcianu albo pominięcie czynnika 34.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie stosunku objętości kuli wpisanej w stożek do objętości stożka
Zadanie 106.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W stożek o wysokości 12 wpisano kulę o promieniu 4 (kula jest styczna do podstawy i do powierzchni bocznej stożka).
Oblicz objętość tego stożka.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:192π
Rozwiązanie
Rozpatrujemy przekrój osiowy: S — wierzchołek stożka, O — środek podstawy, A — koniec średnicy podstawy, K — środek kuli, T — punkt styczności kuli z tworzącą SA.
Kula jest styczna do podstawy, więc KO=4 i SK=12−4=8. Promień KT=4 jest prostopadły do SA.
W trójkącie prostokątnym SKT:
sin∠KST=SKKT=84=21⇒∠ASO=30∘
W trójkącie SOA mamy OA=SO⋅tg30∘=12⋅33=43.
V=31π⋅(43)2⋅12=31π⋅48⋅12=192π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie SK=8 i wskazanie trójkąta prostokątnego SKT (KT⊥SA). 1 p. — wyznaczenie kąta ∠ASO=30∘ i promienia podstawy 43. 1 p. — obliczenie objętości 192π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie SK=12 (zapomnienie, że środek kuli jest nad podstawą o promień).
Przyjęcie, że promień podstawy stożka jest równy promieniowi kuli albo jego wielokrotności bez uzasadnienia.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie objętości stożka, w który wpisano kulę, z promienia kuli i wysokości stożka
Zadanie 107.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Stożek o wysokości 9 jest wpisany w kulę o promieniu 5: wierzchołek stożka i cały okrąg jego podstawy leżą na powierzchni kuli.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość tego stożka jest równa
A.9π
B.27π
C.48π
D.75π
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Środek kuli leży na osi stożka. Wierzchołek jest od niego oddalony o 5, więc płaszczyzna podstawy jest oddalona od środka kuli o 9−5=4.
Promień podstawy r spełnia r2+42=52, czyli r2=9.
V=31πr2h=31π⋅9⋅9=27π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Policzenie tylko pola podstawy 9π — wariant A.
Przyjęcie za promień podstawy odległości 4: 31π⋅16⋅9=48π — wariant C.
Przyjęcie za promień podstawy promienia kuli: 31π⋅25⋅9=75π — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości stożka wpisanego w kulę z promienia kuli i wysokości stożka
Zadanie 108.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Stożek jest wpisany w kulę: jego wierzchołek i cały okrąg podstawy leżą na powierzchni kuli. Kąt rozwarcia stożka, czyli kąt między tworzącymi w przekroju osiowym, ma miarę 90∘.
Oblicz stosunek objętości kuli do objętości stożka. Zapisz go w postaci m:n, gdzie m i n są względnie pierwszymi liczbami całkowitymi.
Odpowiedź
Odpowiedź:4:1
Rozwiązanie
Oś stożka przechodzi przez środek kuli, więc płaszczyzna przekroju osiowego przechodzi przez środek kuli. Przekrój osiowy jest trójkątem wpisanym w koło wielkie kuli o promieniu R.
Kąt rozwarcia 90∘ to kąt wpisany prosty, więc opiera się na średnicy: podstawa trójkąta (średnica podstawy stożka) jest średnicą kuli. Zatem promień podstawy stożka to R, a trójkąt jest prostokątny równoramienny, więc wysokość opuszczona na przeciwprostokątną ma długość R.
Vs=31πR2⋅R=31πR3,Vk=34πR3
Vk:Vs=4:1
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wykazanie, że promień podstawy i wysokość stożka są równe promieniowi kuli R. 1 p. — obliczenie stosunku 4:1. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że wysokość stożka to średnica kuli.
Odwrócenie stosunku (1:4) wbrew kolejności z polecenia.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie stosunku objętości kuli do stożka wpisanego w nią o kącie rozwarcia 90 stopni
Zadanie 109.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Stożek o promieniu podstawy 4 i wysokości 8 jest wpisany w kulę: wierzchołek stożka i cały okrąg podstawy leżą na powierzchni kuli.
Oblicz pole powierzchni tej kuli.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:100π
Rozwiązanie
Środek kuli K leży na osi stożka. Niech S będzie wierzchołkiem, O środkiem podstawy, a A punktem okręgu podstawy; R oznacza promień kuli.
SK=KA=R,OK=8−R,OA=4
Trójkąt KOA jest prostokątny:
(8−R)2+42=R2
64−16R+R2+16=R2
16R=80⇒R=5
P=4πR2=4π⋅25=100π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie OK=8−R i trójkąta prostokątnego KOA. 1 p. — ułożenie i rozwiązanie równania (8−R)2+16=R2, czyli R=5. 1 p. — obliczenie pola 100π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie OK=R−8 lub OK=R (położenie środka kuli względem podstawy) — otrzymany promień jest niepoprawny.
Uznanie, że promień kuli jest równy połowie wysokości stożka.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni kuli opisanej na stożku z równania z twierdzenia Pitagorasa
Zadanie 110.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy długości 6 i wysokość 4. W ostrosłup wpisano kulę, czyli kulę styczną do podstawy i do wszystkich ścian bocznych.
Oblicz promień tej kuli.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:23
Rozwiązanie
Rozpatrujemy przekrój ostrosłupa płaszczyzną przechodzącą przez wierzchołek S i środki L, K dwóch przeciwległych krawędzi podstawy. Jest to trójkąt równoramienny SLK o podstawie LK=6 i wysokości 4. Kula wpisana w ostrosłup przecina tę płaszczyznę wzdłuż koła wpisanego w trójkąt SLK.
Promień kuli wpisanej w wielościan o objętości V i polu powierzchni całkowitej Pc to r=Pc3V (kula z środka dzieli bryłę na ostrosłupy o wysokości r opartych na ścianach). Tu V=31⋅36⋅4=48, Pc=36+4⋅21⋅6⋅5=96, więc r=96144=23.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie przekroju SLK i uzasadnienie, że szukamy promienia koła wpisanego w ten trójkąt. 1 p. — obliczenie ramion trójkąta SL=SK=5. 1 p. — obliczenie r=23. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie za przekrój trójkąta przechodzącego przez przekątną podstawy (jego boki nie są stycznymi do ścian).
Użycie SL=4 albo SL=6 zamiast długości apotemy 5.
Wzięcie r=2pP lub r=p2P (zły wzór).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia kuli wpisanej w ostrosłup prawidłowy czworokątny
Zadanie 111.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W ostrosłup prawidłowy czworokątny wpisano kulę o promieniu 1 (kula jest styczna do podstawy i do wszystkich ścian bocznych). Ściany boczne są nachylone do płaszczyzny podstawy pod kątem 60∘.
Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:12
Rozwiązanie
Rozpatrujemy przekrój płaszczyzną przechodzącą przez wierzchołek S i środki L, K dwóch przeciwległych krawędzi podstawy. To trójkąt równoramienny SLK, w którym kąty przy podstawie LK są kątami nachylenia ścian, czyli mają po 60∘. Trójkąt jest więc równoboczny. Kula wpisana w ostrosłup przecina płaszczyznę tego przekroju wzdłuż koła wpisanego w SLK, którego promień wynosi 1.
Promień koła wpisanego w trójkąt równoboczny to 31 jego wysokości, więc wysokość trójkąta SLK, czyli wysokość ostrosłupa, jest równa H=3.
Bok trójkąta równobocznego SLK o wysokości 3:
LK=32⋅3=23
LK jest krawędzią podstawy, więc pole podstawy to (23)2=12.
V=31⋅12⋅3=12
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — stwierdzenie, że przekrój SLK jest trójkątem równobocznym (kąty przy podstawie 60∘). 1 p. — wyznaczenie wysokości ostrosłupa H=3 z promienia koła wpisanego. 1 p. — wyznaczenie krawędzi podstawy 23. 1 p. — obliczenie objętości 12. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że LK to przekątna podstawy, a nie krawędź.
Przyjęcie wysokości ostrosłupa równej średnicy kuli (H=2).
Użycie promienia koła opisanego zamiast wpisanego.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości ostrosłupa prawidłowego czworokątnego, w który wpisano kulę, z kąta nachylenia ścian
Zadanie 112.(0–2 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy długości 6 i wysokość 3. Na ostrosłupie opisano kulę, czyli kulę przechodzącą przez wszystkie jego wierzchołki.
Oblicz pole powierzchni tej kuli.
Odpowiedź
Odpowiedź:81π
Rozwiązanie
Środek kuli K leży na wysokości SO ostrosłupa. Niech R będzie promieniem kuli, a A wierzchołkiem podstawy.
Połowa przekątnej podstawy: OA=32. Środek kuli leży na prostej SO i jest oddalony od S o R, więc jego odległość od O wynosi ∣R−3∣. Trójkąt KOA jest prostokątny (KA=R), a kwadrat wartości bezwzględnej to zwykły kwadrat.
(R−3)2+(32)2=R2
R2−6R+9+18=R2⇒R=627=29
P=4πR2=4π⋅481=81π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie równania (R−3)2+18=R2 (z trójkąta prostokątnego KOA). 1 p. — wyznaczenie R=29 i pola 81π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie OA=3 (połowa boku zamiast połowy przekątnej) — wychodzi R=615.
Przyjęcie, że środek kuli leży w środku wysokości ostrosłupa.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni kuli opisanej na ostrosłupie prawidłowym czworokątnym
Zadanie 113.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wśród wszystkich walców o polu powierzchni całkowitej równym 54π znajdź ten, który ma największą objętość. Podaj promień podstawy i wysokość tego walca oraz jego objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Promień 3, wysokość 6, objętość 54π.
Rozwiązanie
Niech r będzie promieniem podstawy, a h wysokością walca.
Wysokość przez promień.
2πr2+2πrh=54π⇒h=r27−r2
Wysokość jest dodatnia, gdy r2<27, więc r∈(0,33).
**Objętość jako funkcja r.**
V(r)=πr2h=π(27r−r3),r∈(0,33)
Pochodna.
V′(r)=π(27−3r2)=3π(3−r)(3+r)
Dla r∈(0,3) mamy V′>0, a dla r∈(3,33) mamy V′<0. Funkcja rośnie, potem maleje, więc największą wartość przyjmuje dla r=3.
Wynik.h=327−9=6, V(3)=π(81−27)=54π.
Walec o największej objętości ma promień 3, wysokość 6 i objętość 54π.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie h=r27−r2 i dziedziny r∈(0,33). 1 p. — zapisanie V(r)=π(27r−r3). 1 p. — obliczenie pochodnej V′(r)=π(27−3r2) i miejsca zerowego r=3. 1 p. — uzasadnienie, że dla r=3 funkcja ma maksimum (zmiana znaku pochodnej). 1 p. — obliczenie h=6 i V=54π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Pominięcie dziedziny albo brak uzasadnienia, że znaleziony punkt jest maksimum.
Wzięcie pola bocznego jako pola całkowitego (brak 2πr2 podstaw).
Błąd w pochodnej: (27r−r3)′=27−r2.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie walca o największej objętości przy ustalonym polu powierzchni całkowitej
Zadanie 114.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Suma długości wszystkich krawędzi prostopadłościanu o podstawie kwadratowej jest równa 48.
Wyznacz długość krawędzi podstawy, dla której objętość prostopadłościanu jest największa, i oblicz tę największą objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Krawędź podstawy 4, objętość 64.
Rozwiązanie
Niech a będzie krawędzią podstawy, a h wysokością. Prostopadłościan ma osiem krawędzi długości a i cztery długości h:
8a+4h=48⇒h=12−2a
Wysokość jest dodatnia, gdy a<6, więc a∈(0,6).
V(a)=a2h=12a2−2a3
V′(a)=24a−6a2=6a(4−a)
Dla a∈(0,4) pochodna jest dodatnia, a dla a∈(4,6) ujemna, więc największa objętość jest dla a=4.
Wtedy h=12−8=4 (prostopadłościan jest sześcianem) i V(4)=42⋅4=64.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wyznaczenie h=12−2a i dziedziny a∈(0,6). 1 p. — zapisanie V(a)=12a2−2a3. 1 p. — obliczenie pochodnej, miejsca zerowego a=4 i uzasadnienie maksimum (znak pochodnej). 1 p. — obliczenie V=64. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Zapisanie sumy krawędzi jako 4a+4h=48 (pominięcie, że krawędzi długości a jest osiem).
Brak dziedziny — zamiast niej sprawdzenie tylko, czy a=4 „jest sensowne".
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie prostopadłościanu o podstawie kwadratowej i największej objętości przy ustalonej sumie krawędzi
Zadanie 115.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Wśród wszystkich stożków o tworzącej długości 6 znajdź ten, który ma największą objętość. Podaj jego wysokość oraz objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wysokość 23, objętość 163π.
Rozwiązanie
Niech h będzie wysokością stożka, a r promieniem podstawy. Tworząca, wysokość i promień tworzą trójkąt prostokątny:
r2=36−h2,h∈(0,6)
**Objętość jako funkcja h.**
V(h)=31πr2h=3π(36h−h3)
Pochodna.
V′(h)=3π(36−3h2)=π(12−h2)
Dla h∈(0,23) jest V′>0, a dla h∈(23,6) jest V′<0. Największa objętość wypada więc dla h=23.
Wynik.r2=36−12=24.
V=3π⋅24⋅23=163π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie r2=36−h2 i dziedziny h∈(0,6). 1 p. — zapisanie V(h)=3π(36h−h3). 1 p. — obliczenie pochodnej i miejsca zerowego h=23. 1 p. — uzasadnienie, że jest to maksimum. 1 p. — obliczenie V=163π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Traktowanie r jako zmiennej niezależnej i zapisanie h=36−r2 — rachunek pochodnej robi się nieprzejrzysty; łatwiej wziąć h.
Pominięcie czynnika 31 w objętości.
Wybór h z drugiej pochodnej ze złym znakiem albo brak uzasadnienia maksimum.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie stożka o największej objętości przy ustalonej długości tworzącej
Zadanie 116.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
W ostrosłupie prawidłowym czworokątnym ABCDS kąt α to kąt nachylenia ściany bocznej do płaszczyzny podstawy (kąt dwuścienny przy krawędzi podstawy), a kąt β to kąt nachylenia krawędzi bocznej AS do płaszczyzny podstawy.
Wykaż, że α>β.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech a będzie krawędzią podstawy, H wysokością ostrosłupa, O środkiem podstawy, M środkiem krawędzi BC.
**Kąt α.** Jest to kąt ∠SMO w trójkącie prostokątnym SOM, w którym OM=2a:
tgα=a/2H
**Kąt β.** Jest to kąt ∠SAO w trójkącie prostokątnym SOA, w którym OA=2a2:
tgβ=a2/2H
Porównanie. Liczniki są równe, a mianowniki dodatnie, przy czym 2a<2a2. Zatem tgα>tgβ. Oba kąty są ostre, a tangens jest rosnący na przedziale (0∘,90∘), więc α>β. ■
Inny sposób
Bez trygonometrii: w trójkątach prostokątnych SOM i SOA wspólna jest przyprostokątna SO. Przyprostokątna OM jest krótsza niż OA (bo OM jest połową boku, a OA połową przekątnej). Przy tej samej przyprostokątnej SO kąt leżący naprzeciw niej jest tym większy, im krótsza jest druga przyprostokątna. Zatem ∠SMO>∠SAO.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie tgα=a/2H (z trójkąta SOM). 1 p. — zapisanie tgβ=a2/2H (z trójkąta SOA). 1 p. — porównanie tangensów i wniosek α>β z uzasadnieniem (kąty ostre, tangens rosnący). 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Sprawdzenie nierówności dla jednego wybranego ostrosłupa zamiast dla dowolnych a i H.
Porównanie tangensów bez wzmianki, że kąty są ostre.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie nierówności między kątem nachylenia ściany bocznej a kątem nachylenia krawędzi bocznej ostrosłupa prawidłowego
Zadanie 117.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Prostopadłościan ma przekątną długości d i objętość V.
Wykaż, że V≤33d3.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech a, b, c będą długościami krawędzi wychodzących z jednego wierzchołka. Wtedy
d2=a2+b2+c2,V=abc.
Nierówność między średnimi dla liczb dodatnich a2, b2, c2 (średnia arytmetyczna nie jest mniejsza od geometrycznej):
3a2+b2+c2≥3a2b2c2
Podstawiamy a2+b2+c2=d2 i a2b2c2=V2:
3d2≥V2/3
Obie strony są dodatnie, więc możemy podnieść je do potęgi 23:
V≤(3d2)3/2=33d3■
Równość zachodzi dla a=b=c, czyli dla sześcianu.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie d2=a2+b2+c2 i V=abc. 1 p. — zastosowanie nierówności między średnią arytmetyczną i geometryczną dla a2,b2,c2. 1 p. — podniesienie nierówności do potęgi 23 (z uzasadnieniem dodatniości stron) i otrzymanie tezy. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Zastosowanie nierówności średnich do a,b,c zamiast do a2,b2,c2 — nie daje związku z d2.
Sprawdzenie tezy tylko dla sześcianu.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie oszacowania objętości prostopadłościanu przez długość jego przekątnej z nierówności między średnimi
Zadanie 118.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Czworościan ABCD jest foremny: wszystkie jego ściany są trójkątami równobocznymi o tym samym boku. Punkty M, N, P, Q są środkami krawędzi AC, BC, BD, AD.
Wykaż, że czworokąt MNPQ jest kwadratem.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech a będzie długością krawędzi czworościanu.
1. Równoległobok. W trójkącie ABC odcinek MN łączy środki boków AC i BC, więc MN∥AB i MN=2a. W trójkącie ABD odcinek QP łączy środki boków AD i BD, więc QP∥AB i QP=2a. Odcinki MN i QP są równoległe i równe, więc czworokąt MNPQ jest płaski i jest równoległobokiem.
2. Romb. W trójkącie BCD odcinek NP łączy środki boków BC i BD, więc NP∥CD i NP=2a. Dwa sąsiednie boki MN i NP mają długość 2a, więc równoległobok jest rombem.
3. Kąt prosty. Niech K będzie środkiem krawędzi AB. Trójkąty ACB i ADB są równoboczne, więc CK⊥AB i DK⊥AB. Zatem AB jest prostopadła do płaszczyzny CDK, a więc do prostej CD w niej zawartej: AB⊥CD. Skoro MN∥AB i NP∥CD, to MN⊥NP.
4. Wniosek. Romb z kątem prostym jest kwadratem. ■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wykazanie, że MN∥QP i MN=QP=2a (linie środkowe w ścianach ABC i ABD), czyli że MNPQ jest równoległobokiem. 1 p. — wykazanie NP=2a (linia środkowa w ścianie BCD) i wniosek, że jest to romb. 1 p. — wykazanie AB⊥CD (przez płaszczyznę CDK). 1 p. — wniosek MN⊥NP, więc MNPQ jest kwadratem. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Stwierdzenie, że czworokąt jest kwadratem, bo „wszystkie boki są równe" (tak jest też romb).
Założenie, że AB⊥CD „bo czworościan jest foremny" bez dowodu.
Pominięcie uzasadnienia, że punkty M,N,P,Q leżą w jednej płaszczyźnie.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie, że czworokąt o wierzchołkach w środkach czterech krawędzi czworościanu foremnego jest kwadratem
Zadanie 119.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Ostrosłup prawidłowy trójkątny ma pole podstawy Pp i pole powierzchni bocznej Pb. Kąt α to kąt dwuścienny między ścianą boczną a płaszczyzną podstawy.
Wykaż, że Pp=Pb⋅cosα.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech a będzie krawędzią podstawy, O środkiem podstawy, M środkiem jednej z krawędzi podstawy, S wierzchołkiem ostrosłupa. Oznaczmy ℓ=SM (wysokość ściany bocznej) i r=OM (promień koła wpisanego w podstawę).
**Kąt α.** SM⊥ krawędź podstawy i OM⊥ krawędź podstawy, więc α=∠SMO. W trójkącie prostokątnym SOM:
cosα=ℓr,czylir=ℓcosα.
Pola. Ściana boczna ma pole 21aℓ, więc Pb=3⋅21aℓ=23aℓ.
Punkt O dzieli podstawę na trzy trójkąty o podstawie a i wysokości r, więc Pp=3⋅21ar=23ar.
Wniosek.
Pp=23a⋅ℓcosα=Pbcosα■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kąta α=∠SMO i zapisanie cosα=ℓr. 1 p. — zapisanie Pb=23aℓ. 1 p. — zapisanie Pp=23ar (podział na trzy trójkąty o wysokości r) i wniosek. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Wzięcie za kąt α kąta między krawędzią boczną a podstawą.
Sprawdzenie zależności na jednym ostrosłupie o konkretnych liczbach.
Zapisanie Pp=21ah z h jako wysokością ostrosłupa.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie zależności między polem podstawy, polem powierzchni bocznej i kątem nachylenia ścian ostrosłupa prawidłowego trójkątnego
Zadanie 120.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma podstawę o krawędzi długości 43 i wysokość równą 2. Kąt dwuścienny przy krawędzi podstawy to kąt między ścianą boczną a płaszczyzną podstawy.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Miara tego kąta dwuściennego jest równa
A.30∘
B.45∘
C.60∘
D.75∘
Odpowiedź:A
Rozwiązanie
Niech O będzie środkiem podstawy, M środkiem krawędzi podstawy, S wierzchołkiem. Szukany kąt to ∠SMO, a OM=243=23, SO=2.
tg∠SMO=232=33⇒∠SMO=30∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi A. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Użycie całej krawędzi, tg=432 — wynik nieprzystający do żadnego wariantu, uczeń zgaduje.
Przyjęcie OM=2 (zapomniany czynnik 3) — wariant B (45∘).
Wzięcie tg=SOOM=3, czyli odwrócenie ilorazu — wariant C (60∘).
Sprawdzana umiejętność: rozpoznawanie kąta dwuściennego ściany bocznej i podstawy ostrosłupa prawidłowego czworokątnego z długości
Zadanie 121.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Prostopadłościan ABCDEFGH ma podstawę ABCD będącą prostokątem o bokach AB=4 i BC=3 oraz krawędzie boczne AE, BF, CG, DH długości 5.
Prostopadłościan przecięto płaszczyzną ACG.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole otrzymanego przekroju jest równe
A.12
B.15
C.20
D.25
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Płaszczyzna ACG zawiera przekątną podstawy AC i krawędź boczną CG, a także równoległą do niej krawędź AE. Przekrój jest więc prostokątem ACGE.
AC=42+32=5,CG=5
P=5⋅5=25
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Pole podstawy 4⋅3=12 — wariant A.
Pole ściany bocznej 3⋅5=15 lub 4⋅5=20 (przekrój przez bok zamiast przez przekątną) — warianty B i C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju prostopadłościanu płaszczyzną przechodzącą przez przekątną podstawy i krawędź boczną
Zadanie 122.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Płaszczyzna równoległa do podstawy stożka dzieli jego wysokość w stosunku 1:2, licząc od wierzchołka. Płaszczyzna dzieli stożek na mniejszy stożek przy wierzchołku i na stożek ścięty.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Objętość stożka ściętego stanowi całego stożka
A.271
B.32
C.98
D.2726
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Wysokość małego stożka to 1 z trzech równych części wysokości całego, więc skala podobieństwa wynosi 31. Objętości brył podobnych mają się jak sześcian skali:
VcałyVmały=(31)3=271
Stożek ścięty to reszta:
1−271=2726
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie części dla małego stożka, 271 — wariant A.
Przyjęcie części liniowej: 1−31=32 — wariant B.
Użycie skali pól zamiast objętości: 1−91=98 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie części objętości stożka, jaką zajmuje stożek ścięty, z podziału wysokości
Zadanie 123.(0–4 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Stożek ma wierzchołek S, podstawę o środku O i promieniu 10 oraz wysokość SO=8. Punkty A i B leżą na okręgu podstawy, a cięciwa AB ma długość 16.
Stożek przecięto płaszczyzną SAB.
a) Oblicz pole otrzymanego przekroju.
b) Oblicz tangens kąta dwuściennego między płaszczyzną SAB a płaszczyzną podstawy (przy prostej AB).
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a) 80; b) 34.
Rozwiązanie
Niech M będzie środkiem cięciwy AB. Trójkąt OAB jest równoramienny (OA=OB=10), więc OM⊥AB. Trójkąt SAB też jest równoramienny (SA=SB), więc SM⊥AB.
**Odległość OM.** W trójkącie prostokątnym OMA: AM=8, OA=10:
OM=102−82=6
a) Pole. W trójkącie prostokątnym SOM (SO⊥ podstawy):
SM=82+62=10
PSAB=21⋅AB⋅SM=21⋅16⋅10=80
b) Kąt. Ponieważ OM⊥AB i SM⊥AB, kątem dwuściennym jest ∠SMO:
tg∠SMO=OMSO=68=34
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — obliczenie odległości OM=6 środka podstawy od cięciwy. 1 p. — obliczenie SM=10 (wysokość trójkąta SAB). 1 p. — obliczenie pola przekroju 80. 1 p. — wskazanie kąta dwuściennego jako ∠SMO i obliczenie tg=34. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie, że przekrój jest trójkątem o bokach 10,10,16 i liczenie jego pola ze wzoru Herona z błędem — wysokość SM nie jest równa 8.
Przyjęcie SM jako wysokości stożka (8).
Wzięcie za kąt dwuścienny kąta ∠SAO (kąt tworzącej z podstawą).
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju stożka płaszczyzną przez wierzchołek i cięciwę podstawy oraz kąta nachylenia tej płaszczyzny
Zadanie 124.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Kulę o promieniu 10 przecięto płaszczyzną odległą od środka kuli o 6. Przekrój kuli tą płaszczyzną jest kołem.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Promień tego koła jest równy
A.4
B.8
C.234
D.16
Odpowiedź:B
Rozwiązanie
Promień kuli R=10, odległość płaszczyzny od środka d=6 i promień przekroju r tworzą trójkąt prostokątny, w którym R jest przeciwprostokątną:
r2=R2−d2=100−36=64⇒r=8
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi B. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Odjęcie długości zamiast kwadratów, R−d=4 — wariant A.
Dodanie kwadratów zamiast odjęcia, 100+36=234 — wariant C.
Dodanie długości, R+d=16 — wariant D.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie promienia przekroju kuli płaszczyzną odległą od środka
Zadanie 125.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Graniastosłup prawidłowy czworokątny ABCDEFGH ma podstawę ABCD o boku długości 6 i krawędzie boczne AE, BF, CG, DH długości 63.
Graniastosłup przecięto płaszczyzną ABGH.
a) Oblicz pole otrzymanego przekroju.
b) Oblicz miarę kąta nachylenia płaszczyzny ABGH do płaszczyzny podstawy.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:a) 72; b) 60∘.
Rozwiązanie
Odcinki AB i HG są równoległe i równe (krawędzie górnej i dolnej podstawy leżące nad sobą), więc czworokąt ABGH jest równoległobokiem. Krawędź AB jest prostopadła do ściany BCGF, więc AB⊥BG — to prostokąt.
a) W trójkącie prostokątnym BCG:
BG=BC2+CG2=36+108=12
P=AB⋅BG=6⋅12=72
b) Płaszczyzna ABGH przecina podstawę wzdłuż AB. Prostopadłe do AB są BC (w podstawie) i BG (w przekroju), więc kąt nachylenia to ∠GBC:
tg∠GBC=BCCG=663=3⇒∠GBC=60∘
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — stwierdzenie, że przekrój jest prostokątem ABGH i obliczenie BG=12. 1 p. — obliczenie pola 72. 1 p. — wskazanie kąta ∠GBC i obliczenie jego miary 60∘. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Przyjęcie BG=63 (wysokość graniastosłupa) jako drugiego boku przekroju.
Wzięcie za kąt nachylenia kąta ∠GBF albo kąta przekątnej ściany z podstawą w innym miejscu.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola przekroju graniastosłupa płaszczyzną przez krawędź podstawy i krawędź górnej ściany oraz jej nachylenia do podstawy
Zadanie 126.(0–5 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Walec jest wpisany w kulę o promieniu 3: okręgi obu jego podstaw leżą na powierzchni kuli.
Wyznacz wysokość tego walca, dla której jego objętość jest największa, i oblicz tę największą objętość.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Wysokość 23, objętość 123π.
Rozwiązanie
Niech h będzie wysokością walca, a r promieniem jego podstawy. Środek kuli leży w środku osi walca, więc w przekroju osiowym (prostokąt wpisany w koło o promieniu 3) przekątna jest średnicą:
r2+(2h)2=32⇒r2=9−4h2,h∈(0,6)
**Objętość jako funkcja h.**
V(h)=πr2h=π(9h−4h3)
Pochodna.
V′(h)=π(9−43h2)=0⇒h2=12⇒h=23
Dla h∈(0,23) jest V′>0, a dla h∈(23,6) jest V′<0, więc dla h=23 objętość jest największa.
Wynik.r2=9−3=6, więc
V=π⋅6⋅23=123π
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie związku r2=9−4h2 i dziedziny h∈(0,6). 1 p. — zapisanie V(h)=π(9h−4h3). 1 p. — obliczenie pochodnej i miejsca zerowego h=23. 1 p. — uzasadnienie maksimum (znak pochodnej). 1 p. — obliczenie V=123π. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Zapisanie związku jako r2+h2=9 (pominięcie, że do przekątnej wchodzi połowa wysokości).
Pominięcie dziedziny i uzasadnienia, że znaleziony punkt jest maksimum.
Sprawdzana umiejętność: wyznaczanie walca o największej objętości wpisanego w kulę
Zadanie 127.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Czworościan foremny ABCD ma krawędź długości 6. Kąt dwuścienny przy krawędzi AB to kąt między ścianami ABC i ABD.
Oblicz cosinus tego kąta dwuściennego.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:31
Rozwiązanie
Niech M będzie środkiem krawędzi AB. Trójkąty ABC i ABD są równoboczne, więc CM⊥AB i DM⊥AB. Szukany kąt to φ=∠CMD.
CM=DM=263=33,CD=6
Twierdzenie cosinusów w trójkącie CMD:
CD2=CM2+DM2−2⋅CM⋅DMcosφ
36=27+27−54cosφ⇒cosφ=5418=31
Inny sposób
Wierzchołek D rzutuje się na płaszczyznę ABC w środek O trójkąta ABC, a kąt dwuścienny przy AB to kąt ∠DMO. Mamy MO=31CM=3 (promień koła wpisanego), DM=33, więc cos∠DMO=333=31.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie kąta ∠CMD (M — środek AB) i obliczenie CM=DM=33. 1 p. — zapisanie twierdzenia cosinusów w trójkącie CMD. 1 p. — obliczenie cosφ=31. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Wzięcie kąta ∠CAD (kąt między krawędziami, 60∘) zamiast dwuściennego.
Przyjęcie CM=6 (długość krawędzi zamiast wysokości ściany).
Zadanie 128.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: trudne
Czworościan foremny ma wysokość H. W czworościan wpisano kulę o promieniu r, czyli kulę styczną do wszystkich czterech ścian.
Wykaż, że r=4H.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:Dowód w rozwiązaniu.
Rozwiązanie
Niech P będzie polem jednej ściany czworościanu (wszystkie ściany są przystającymi trójkątami równobocznymi), a V jego objętością. Niech K będzie środkiem kuli wpisanej.
Objętość z wysokości. Za podstawę bierzemy jedną ścianę:
V=31PH
Objętość z podziału na ostrosłupy. Odcinki łączące K z wierzchołkami dzielą czworościan na cztery ostrosłupy, których podstawami są ściany czworościanu. Kula jest styczna do każdej ściany, więc odległość K od każdej ściany jest równa r — to wysokość każdego z tych ostrosłupów. Stąd
V=4⋅31Pr
Porównanie.
31PH=34Pr⇒r=4H■
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zapisanie V=31PH. 1 p. — podział czworościanu na cztery ostrosłupy o wspólnym wierzchołku K i wysokościach r oraz zapisanie V=4⋅31Pr. 1 p. — porównanie objętości (z uwzględnieniem równości pól ścian) i wniosek r=4H. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Sprawdzenie zależności dla czworościanu o konkretnej krawędzi.
Pominięcie, że pola wszystkich ścian są równe — bez tego P nie skraca się.
Utożsamienie środka kuli ze środkiem wysokości czworościanu bez uzasadnienia.
Sprawdzana umiejętność: dowodzenie zależności promienia kuli wpisanej w czworościan foremny od jego wysokości metodą objętości
Zadanie 129.(0–3 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: średnie
Sześcian ABCDEFGH o krawędzi długości 6 ma podstawę ABCD i krawędzie boczne AE, BF, CG, DH. Wierzchołki A, C, F, H są wierzchołkami czworościanu.
Oblicz objętość tego czworościanu.
Miejsce na rozwiązanie
Odpowiedź:72
Rozwiązanie
Czworościan ACFH otrzymujemy z sześcianu, odcinając cztery narożniki: przy wierzchołkach B, D, E i G. Każdy z odciętych kawałków jest ostrosłupem o wierzchołku w narożniku — na przykład przy B jest to ostrosłup BACF.
Każdy z nich ma podstawę będącą trójkątem prostokątnym o przyprostokątnych 6 i 6 oraz wysokość 6 (krawędź wychodząca z narożnika, prostopadła do tej podstawy):
Vnaroz˙nika=31⋅21⋅6⋅6⋅6=36
Sześcian ma objętość 63=216, więc
V=216−4⋅36=72
Inny sposób
Czworościan ACFH jest foremny o krawędzi 62 (każda krawędź to przekątna ściany sześcianu). Objętość czworościanu foremnego o krawędzi b to 12b32, więc V=12(62)32=124322⋅2=12864=72.
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — zauważenie, że czworościan powstaje po odcięciu od sześcianu czterech narożników (przy B, D, E, G). 1 p. — obliczenie objętości jednego narożnika 36. 1 p. — obliczenie V=216−144=72. 0 p. — rozwiązanie niespełniające powyższych kryteriów.
Typowe błędy
Odcięcie tylko dwóch narożników albo zapomnienie czynnika 31 w objętości narożnika.
Obliczanie objętości czworościanu foremnego ze wzoru na krawędź 62 z błędnie zapamiętanym wzorem.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie objętości czworościanu foremnego wpisanego w sześcian przez odjęcie narożników
Zadanie 130.(0–1 pkt)rozszerzeniePoziom trudności: łatwe
Ostrosłup ścięty prawidłowy czworokątny ma podstawy będące kwadratami o bokach 2 i 6. Każda ściana boczna jest trapezem o wysokości 5.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Pole powierzchni bocznej tego ostrosłupa ściętego jest równe
A.20
B.40
C.60
D.80
Odpowiedź:D
Rozwiązanie
Ściana boczna to trapez o podstawach 2 i 6 i wysokości 5:
Psˊciany=22+6⋅5=20
Ścian jest cztery:
Pb=4⋅20=80
Schemat punktowania i typowe błędy
1 p. — wskazanie odpowiedzi D. 0 p. — inna odpowiedź albo brak odpowiedzi.
Typowe błędy
Podanie pola jednej ściany, 20 — wariant A.
Dodanie pól podstaw, 22+62=40, zamiast pól ścian — wariant B.
Potraktowanie ściany jako trójkąta o podstawie 6: 4⋅21⋅6⋅5=60 — wariant C.
Sprawdzana umiejętność: obliczanie pola powierzchni bocznej ostrosłupa ściętego z wysokości ścian bocznych
Używamy plików cookies, żeby strona działała poprawnie i żebyśmy wiedzieli, które treści
są dla Was przydatne. Statystyki możesz odrzucić — strona zadziała tak samo. Polityka prywatności